Άρης και Ποσειδώνας στους Ιχθείς: η σύνοδος του Ζεν

Take me on a trip upon your magic swirling ship

My senses have been stripped, 

My hands can't feel to grip

My toes too numb to step.

~Bob Dylan, Mr. Tambourine Man [1965]

Φωτ. Β. Λινίδης

Λίγες μέρες απομένουν για το τέλος αυτής της χρονιάς και μία απο τις σημαντικές πλανητικές όψεις συμβαίνει σε "ήρεμα νερά." Ο Άρης ο πλανήτης της δράσης στήνει το στρατόπεδό του στο ζώδιο των Ιχθύων, εκεί που ο Ποσειδώνας ο πλανήτης της υπερβατικής ελευθερίας βρίσκεται κυρίαρχος στο βασίλειό του τα τελευταία πέντε χρόνια. Ο συνδυασμός των δύο αυτών πλανητών ακούγεται δύσκολος, πόσο μάλλον με τον Άρη στους Ιχθείς να αισθάνεται σαν "το ψάρι έξω από τα νερά του." Από την άλλη πλευρά ο Ποσειδώνας βρίσκεται στο ζώδιο που κυβερνάει και είναι συντονισμένος άψογα με τις ενέργειες τις οποίες έχει παραδοσιακά συνδεθεί: συγχώνευση του εαυτού με το όλον και απόδραση από τους αυτοπεριορισμούς.

Αυτή η φαινομενικά ανορθόδοξη ένωση του Άρη και του Ποσειδώνα στους Ιχθείς περιγράφεται με συμβολικό τρόπο σε έναν κωμικό διάλογο του Έλληνα ρήτορα και σατυρικού συγγραφέα Λουκιανού που έζησε περίπου τον 1ο αιώνα μ.Χ. Στο διάλογο αυτό ο θεός της θάλασσας μιλάει στο γιο του τον Κύκλωπα Πολύφημο, ο οποιος μόλις έχει τυφλωθεί από τον Οδυσσέα. Τα λόγια του Πολύφημου περιγράφουν με εύστοχο τρόπο τις βασικές έννοιες που σχετίζονται με τον Άρη όταν διελαύνει το ζώδιο των Ιχθύων. ΄Οπως θα αναλύσω στην συνέχεια ο Άρης σε αυτό το ζώδιο μοιάζει σαν τον τυφλωμένο Κύκλωπα, όπου η κινητήριος ενέργεια του στερείται στόχου και κατεύθυνσης με το που αγγίζει τα νερά του ζωδίου που κυβερνά ο Ποσειδώνας. Ωστόσο ο διάλογος αυτός μεταξύ του Άρη/Κύκλωπα και του Ποσειδώνα παρουσιάζει πολλά στοιχεία που αφορούν την ποιότητα της πλανητικής αυτής διέλευσης. Ας δούμε λοιπον με περισσότερη λεπτομέρεια πώς εκφράζονται αυτές οι ενέργειες του φλογερού Άρη στο ταξίδι του μέσα από το βασίλειο του Ποσειδώνα.

Πατέρα, Βοήθεια!

Ο διάλογος ξεκινάει με τον Κύκλωπα να παραπονιέται στον Ποσειδώνα:"Πατέρα, κοίτα τι μου έκανε αυτός ο καταραμένος ξένος! Με μέθυσε, μου έστησε ενέδρα όσο κοιμώμουν και με τύφλωσε. [...] Είπε πως το όνομά του είναι Κανένας στην αρχή, όμως αφού απομακρύνθηκε σε ασφαλή απόσταση μου είπε ότι το όνομά του είναι Οδυσσέας [...] Ο αχρείος! Το όνομα αυτό ήταν ένα τρικ! Και πόσο με πείραξε ο τρόπος που κορόιδεψε την ατυχία που με βρήκε: ούτε ο μπαμπάκας, είπε, δε θα μπορέσει να το διορθώσει."

Τα λόγια του Κύκλωπα περιγράφουν μερικά από τα χαρακτηριστικά που αποδίδονται στον Άρη στους Ιχθείς. Αν και αεικίνητος, ο Άρης σε αυτό το ζώδιο διακρίνεται από παθητικότητα και αποτραβιέται, όπως ο τυφλωμένος Κύκλωπας που θέλει να αντιδράσει σε ό,τι του έχει συμβεί. Βρίσκεται έξω από τη σπηλιά του αναζητώντας αυτόν που τον ξεγέλασε δίνοντάς του κρασί για να τον μεθύσει και κατόπιν τον τύφλωσε. Αναζητά εκείνον που δεν έχει όνομα. Προσπαθεί να επιβάλει τη δύναμή του και την παρουσία του όμως βρίσκεται σε σύγχιση γιατί έχει χάσει την όρασή του κυριολεκτικά και μεταφορικά. Ο Άρης στους Ιχθείς είναι σαν τον τυφλωμένο Κύκλωπα στο διάλογο του Λουκιανού, όπου αδυνατεί να κατευθύνει με επιτυχία την ορμητικότητά του: κάθεται έξω απο τη σπηλιά, έχει αφήσει το κοπαδι του έξω, ενώ αυτός που τον τύφλωσε, ο Οδυσσέας ξεγλιστρά γαντζωμένος στην κοιλιά ενός κριαριού. Σε αυτή τη σκηνή μπορεί επίσης κάποιος να διακρίνει τη λεπτή διαφορά μεταξύ του Άρη/Κύκλωπα στους Ιχθείς με τον αντίστοιχο Άρη στον Κριό/Οδυσσέα ο οποίος χαρακτηρίζεται από την εξωστρέφεια βρισκόμενος παντα ένα βήμα πιο μπροστά.

Γιέ μου, αφέσου στη Ροή!

Τι συμβουλεύει, λοιπόν ο Ποσειδώνας το γιο του, Κύκλωπα Πολύφημο; Με λίγα λόγια αυτό που του λέει είναι να κάνει ένα διάλειμμα από κάθε είδους δράση ή η να υιοθετήσει μια ήρεμη (ζεν) δράση: "Μη σε νοιάζει, παιδί μου. Θα τον τιμωρήσω. Μπορεί να μη μπορώ να κάνω κάτι για την όρασή σου, αλλά θα το βρεί σίγουρα από τη θάλασσα. Άλλωστε δεν έχει φθάσει ακόμα στην πατρίδα του." Τα λόγια του Ποσειδώνα περιγράφουν με έναν άλλο τρόπο την ασυνήθιστη ένωση του Άρη και του Ποσειδώνα στους Ιχθείς. Για να εναρμονιστούν αυτές οι ενέργειες του νερού και της φωτιάς, ο Ποσειδώνας δείχνει στον Άρη τον τρόπο που χρειάζεται να επιβραδύνει τη δράση του και να παραδοθεί σε έναν πιο ήρεμο ρυθμό ροής. Δεν είναι η περίοδος που ευνοεί πρωτοπόρες δράσεις. Αντίθετα ειναι ένα διάστημα κατάλληλο για να αναλογιστεί κάποιος την προσωπική του δράση αλλά μέσα σε περισσότερο πνευματικά και υπερβατικά μονοπάτια. Η ανυπομονησία είναι ανάγκη να τιθασευτεί ώστε να διατηρηθούν οι φλογερές ποιότητες του Άρη, διαφορετικά το νερό εξατμίζεται άμεσα και ο Άρης εξαντλεί τα αποθέματα της ενέργειάς του.

Ο Ποσειδώνας παραδέχεται στον Κύκλωπα/Άρη ότι δε μπορεί να του δώσει πίσω την όρασή του. Κολυμπώντας μέσα στα ποσειδώνεια νερά είναι μία πράξη ολοκληρωτικής παράδοσης και ένωσης του ενός με το όλον και με την ίδια την ουσία της ζωής: αυτό είναι το νερό από εκεί ουσιαστικά όπου ξεκινάει και η ζωή. Ο Ποσειδώνας λέει στο γιο του ότι δεν έχει έρθει ακόμα η ώρα να βρει και να τιμωρήσει εκείνον που τον τύφλωσε. Άλλωστε, κατά τη διάρκεια αυτής της πλανητικής συνόδου μεταξύ του Άρη και του Ποσειδώνα στο ζώδιο των Ιχθύων, τα λόγια του θεού Ποσειδώνα στον Κύκλωπα αποτελούν την καλύτερη συμβουλή: να έχεις υπομονή και παραδώσου στη ροή. Ο Ποσειδώνας θα τιμωρήσει τον ένοχο για όσα έπαθε ο γιος του, αλλά μόνο όταν ο Άρης φθάσει στο ζωδιάκό του "σπίτι," όταν πατήσει στο επόμενο ζώδιο που κυβερνάει, τον Κριό. Τώρα δεν είναι ακόμα η ώρα. Πράγματι, τα λόγια του θεού Ποσειδώνα στο διάλογο του Λουκιανού το αποκαλύπτουν ... ο Άρης "δεν είναι ακόμα στην πατρίδα του!"

Πηγές

• Lucian's Dialogue: "Cyclops and Poseidon" in http://www.theoi.com/Text/LucianDialoguesGods2.html#2
• Arroyo S., Astrology, Psychology, and the Four Elements. An Energy approach to Astrology and Its Use in the Counseling Arts. [1975]

Άρης-Πλούτωνας σε Σύνοδο: το μαρτύριο του Σίσυφου;

"Ο αγώνας και μόνο προς την κορυφή

αρκεί για να γεμίσει μιαν ανθρώπινη καρδιά.

Πρέπει να φανταστούμε τον Σίσυφο ευτυχισμένο".

~A. Καμύ, "Ο Μύθος του Σίσυφου"

Ο μύθος του Σίσυφου έχει συνδεθεί με την αρχετυπική διαδικασία του "γίγνεσθαι" η οποία εξιδανικεύει την ίδια την προσπάθεια πάνω και πέρα από την επιτυχία. Σύμφωνα με το μύθο, ο Σίσυφος επειδή αποκάλυψε τα μυστικά των θεών καταδικάστηκε αιώνια να κυλάει μία πέτρα πάνω σε ένα λόφο. Μόλις η πέτρα έφθανε στη κορυφή εκείνη κυλούσε πάλι κάτω, και ο Σίσυφος ξεκινούσε και πάλι το ταξίδι από την αρχή. Ο μύθος του Σίσυφου αντιπροσωπεύει τη θέληση του ανθρώπου ακόμα και για έργα που μπορεί να φαίνονται μάταια, όμως τα οποία στην πραγματικότητα περιγράφουν την ίδια την παρόρμηση του για ολοκληρωτική αναγέννηση μέσα από τις απαγοητεύσεις της ανθρώπινης ύπαρξης. Πρόκειται για μία ιστορία προσδοκιών και πραγματικών περιορισμών που μπορούν ωστόσο να μεταμορφώσουν τον άνθρωπο. Στη γλώσσα της Αστρολογίας, ο μύθος του Σισύφου συμβολικά μιλάει για τη σύνοδο του Άρη και του Πλούτωνα στο ζώδιο του Αιγόκερου.

Πρωτού ξετυλίξουμε το μύθο του Σίσυφου στις κορυφές του Πλούτωνα ας πούμε λίγα λόγια για τον τρόπο που αυτοί οι δύο πλανἠτες συμβολίζουν συγκεκριμένες διαστάσεις στον τρόπο που βιώνονται και εν προκειμένω μέσα από τις παρορμητικές και γήινες ποιότητες του Αιγόκερου. Οι ενέργειες του Άρη εκφράζονται συμβολικά με τη φυσική ενέργεια, την πρωτοβουλία και την επιθυμία. Πρόκειται για την εξωστρεφή και διεκδικητική έκφραση της θέλησης του ανθρώπου για δράση έτσι ώστε να ικανοποιήσει τους στόχους του και να ανταποκριθεί στις φυσικές και σεξουαλικές του ανάγκες. Οι έννοιες του μετασχηματισμού, της μεταστοιχείωσης και του θανάτου έχουν παραδοσιακά συνδεθεί με τον Πλούτωνα. Παρόλο τη λεγόμενη "παγωμένη καρδιά" που είναι σχηματισμένη στην επιφάνειά του, όπως μας αποκάλυψαν οι φωτογραφίες της αποστολής New Horizon της ΝΑΣΑ, ο Πλούτωνας αντιπροσωπεύειεκείνη τη σφοδρή επιθυμία για να διεισδύσουμε στον πυρήνα της ύπαρξής μας κάτι το οποίο συνεπάγεται την ολοκληρωτική αναγέννηση. Συνδέεται με την ανάγκη του ανθρώπου να απελευθερωθεί μέσα από τον πόνο, αλλά και να ανακαλύψει μέσα από αυτη τη διαδικασία νέα μονοπάτια προσωπικής ολοκλήρωσης.

Όταν οι Αρειανές ποιότητες φιλτραριστούν μέσα από το ζώδιο του Αιγόκερου τότε περιγράφουν εκείνο το είδος της θέλησης που μεδοθικά και συνειδητά διοχετεύεται στη σωστή κατεύθυνση για να ολοκληρώσει ένα στόχο. Αν και ο Πλούτωνας βρίσκεται στις παρυφές του ηλιακού μας συστήματος, ο Πλούτωνας στον Αιγόκερο εκφράζει το φυσικό κόσμο ως την κύρια μετασχηματική ενέργεια του υπερβατικού. Εδώ οι υποσυνείδητες ενέργειες που μετασχηματίζουν τον άνθρωπο συντονίζονται με την επιμονή του, τη φιλοδοξία του, την ελεγχόμενη προσπάθειά του και την εξαιρετική αποφασιστικότητα που επιδεικνύει ο νους του και η θέλησή του με σκοπό τη μεταμόρφωσή του. Με λίγα λόγια ο Πλούτωνας στον Αιγόκερο αποδεικνύει ότι οι υπερατομικές ή υπερβατικές ποιότητες μπορούν και έχουν τεράστια και απτή δύναμη στην πράξη. Όταν συνδυαστούν οι πλανητικές αυτές ποιότητες, ο Άρης στον Αιγόκερο κατακτάει της βουνοκορυφές του Πλούτωνα έχοντας ένα ξεκάθαρο πλάνο στο μυαλό του: να ακολουθήσει το δρόμο της προσωπικής του επιτυχίας και ολοκλήρωσης οδηγούμενος από τη θέλησή του και τη φυσική του δυνητικότητα αντιμετωπίζοντας τις πιο βαθιές του επιθυμίες και παρορμήσεις.

Είναι καταπληκτικός ο τρόπος που ο μύθος του Σίσυφου εκφράζει τόσο την πλανητική όψη της συνόδου μεταξύ του Άρη και του Πλούτωνα, εστιάζοντας όχι μόνο στις αρνητικές του πτυχές, αλλά και στις θετικές όπως θα εξηγήσω παρακάτω. Στην Ελληνική μυθολογία ο Σίσυφος είναι ο μυθικός ιδρυτής της Κορίνθου και όπως και ο Οδυσσέας έχει την υστεροφημία σαν ο "πιο

πονηρός από όλους τους ανθρώπους." Το όνομά του συνδέθηκε με την απάτη, όταν επαναστάτησε εναντίον των θεών αποκαλύπτοντας τις δυνάμεις τους και καταλύοντας τα όρια μεταξύ του κόσμου θεών και των θνητών. Η ιστορία της κατάβασης του Σίσυφου στον Κάτω Κόσμο ως τιμωρία για αυτή του την πράξη έχει αρκετές παραλλαγές, αν και ο βασικός πυρήνας παραμένει ο ίδιος: ο Σίσυφος προδίδει τα μυστικά του Δία και καταδικάζεται να σπρώχνει στην αιωνιότητα μία πέτρα σε ένα λόφο στον Άδη, η οποία κατρακυλούσε μόλις έφθανε στην κορυφή για να ξεκινήσει και πάλι την ίδια διαδρομή.

Αν και ο μύθος εδώ υποδηλώνει ότι ο θάνατος είναι κομμάτι του κύκλου της ζωής και παράλληλα μία μορφή τιμωρίας σε όσους προσβάλλουν το θείο και τα μυστήρια, ο Σίσυφος εισέρχεται στον Άδη με το δικό του σχέδιο δράσης. Φιλοδοξία, εγωισμός και δίψα για εξουσία παρακινούν το Σίσυφο να ξεγελάσουν τον Άδη, το θεό του Κάτω Κόσμου. Ο Σίσυφος πείθει τον θεό να του δείξει πώς αλυσοδένει όσους επισκέπτονται το βασίλειό του. Αργότερα ο ίδιος παγιδεύει τον Άδη στις αλυσίδες του με αποτέλεσμα ο δεύτερος να γίνει φυλακισμένος στο σπίτι του. Αυτή η άκρως ακατάλλη χρήση δύναμης από τον Σίσυφο απελευθέρωσε μεν τους ανθρώπους από το θάνατο προσωρινά, αλλά προξένησε μεγάλη ανισορροπία. Αν επεκτείνουμε τα νοηματικά νήματα της ιστορίας και τα συνδέσουμε με τις πλανητικές ποιότητες που αναλύσαμε παραπάνω, μπορούμε εύκολα να δούμε τον τρόπο που ο μύθος του Σίσυφου εναρμονίζεται με την αστρολογική γλώσσα.

Η συνάντηση του Σίσυφου με το θάνατο αντηχεί τη δυσαρμονική έκφραση που μπορεί να έχει η σύνοδος του Άρη και του Πλούτωνα. Εδώ ο Άρης/Σίσυφος θα αποφύγει το θάνατό του μόλις βρεθεί στο περιβάλλον του Πλούτωνα έχοντας αποφασίσει να κυνηγήσει τις εγωιστικές του φιλοδοξίες. Εδώ οι αρειανές ενέργειες συγχωνεύονται με τις αντίστοιχες μεταμορφωτικές ενέργειες του Πλούτωνα, τις οποίες φυσικά ο Άρης χειρίζεται με τέτοιο τρόπο για να εξυπηρετήσει τη δική
του αντζέντα. Για να αποφύγει τον πόνο που θα επιφέρει ο δικός του θάνατος--συμβολικά και κυριολεκτικά--ο Άρης/Σίσυφος χρησιμοποιεί αδίστακτα κάθε μέσο που θα τον φέρει πιο κοντά στην πραγματοποίηση των φιλοδοξιών του, των βαθύτερων επιθυμιών του και εξαναγκασμών, παρά στη συνοδητοποίηση των ορίων του. Η μεταμορφωτική ενέργεια του Πλούτωνα του έχει πάρει κυριολεκτικά τα μυαλά σε τέτοιο βαθμό που ο Άρης/Σίσυφος αποτυγχάνει να πραγματοποιήσει την προσωπική μεταμόρφωση και να μετασχηματίσει τον πόνο του μέσα από την προσπάθεια και την εμπειρία. Φυσικά η σκληρή δουλειά του Άρη/Σίσυφου να ξεγελάσει τον Πλούτωνα φέρνει αποτελέσματα, όμως τον απομακρύνει από το να βρει τον ανώτερο εαυτό του, όπου θριαμβεύει η προσωπική του θέληση αλλά δεν ανατρέπει τη βούληση των θεών.

Το γεγονός ότι ο Πλούτωνας αλυσοδέθηκε και δεν μπορούσε κανείς να πεθάνει δεν απομάκρυνε και το φόβο απέναντι στο θάνατο. Η σύνοδος του Άρη και του Πλούτωνα μπορεί να βιωθεί με έναν εποικοδομητικό τρόπο σε συμφωνία με τη συμπαντική αρμονία που υπαγορεύει ότι οι αρχές που αφορούν στην αναγέννηση και τη μεταμόρφωση είναι ικανές να βοηθήσουν τον άνθρωπο να συμφιλιωθεί με την ιδέα του θανάτου. Η παρόρμηση και η αποφασιστικότητα του Άρη μπορούν να χρησιμοποιηθούν όχι ως άμυνες απέναντι στο"θάνατο", αλλά για να αποδεχθεί την πορεία προς μία ολοκληρωτική αναγέννηση. Θέτοντας σε εφαρμογή ένα σχεδιασμένο όραμα και το αρχέγονο πρωταρχικό του ένστικτο, ο Άρης ή ο Σίσυφος από τον Αιγόκερο μπορεί να επαναπροσδιορίσει τη σημασία των αέναων κύκλων του βράχου που κυλάει προς τα πάνω και ξανακυλάει προς τα κάτω. Για να βιώσουμε με θετικό τρόπο τις πλανητικές ποιότητες αυτής της συνόδου χρειάζεται να εσωτερικεύσουμε αυτή τη μεταμορφωτική κυκλική διεργασία του Πλούτωνα. Κάθενας χρειάζεται να εκπαιδεύσει τον προσωπικό Σίσυφο που κρύβει μέσα του να πειθαρχήσει πάνω στη θέλησή του και να αποδεχθεί τα όριά του, όμως παράλληλα να τα μεταμορφώσει μέσα από συνειδητή προσπάθεια και βίωμα. Η θετική έκφραση της συνόδου του Άρη με τον Πλούτωνα δεν παρουσιάζει μία μάταιη και χωρίς ελπίδα προσπάθεια, όπως φαινομενικά δείχνει ο μύθος του Σίσυφου. Αντίθετα, μπορεί να εμπνεύσει τον άνθρωπο να δει και να βιώσει διαφορετικά αυτή την αέναη προσπάθεια έχοντας όμως αποδεσμεύσει αυτή από το αποτελέσμα και έχοντας επικεντρωθεί στη διαδικασία.

Ο μύθος του Σίσυφου αποτελεί το παράδειγμα του ανθρώπου εκείνου που προσπαθεί να χρησιμοποιήσει και να προσδιορίσει τη δύναμη της βούλησης του και των φιλοδοξιών του για να κάνει αυτό που μπορεί κάθε φορά καλύτερα μεταμορφώνοντας και ανακαλύπτοντας τον εαυτό του. Αυτό αποτελεί και το κεντρικό θέμα της συνόδου των δύο πλανητικών ενεργειών. Άραγε λοιπόν η σύνοδος του Άρη-Πλούτωνα δεν είναι τίποτα άλλο από το μαρτύριο του Σισύφου; Αν επικεντρωθούμε στην ανάβαση του Σίσυφου που κυλάει το βράχο πάνω στο λόφο, τότε πράγματι βλέπουμε τον επίδοξο άνθρωπο. Αν επικεντρωθούμε στην κάθοδο του Σίσυφου, τότε βλέπουμε τη ματαίωση της προσπάθειας και την ήττα. Αυτό π0υ φαίνεται να είναι ως τίποτα παραπάνω από ένας αέναος κύκλος τιμωρίας και που συμβολικά συνδέεται με το στοιχείο της γης και του υλικού κόσμου (εναρμονισμένα με τις ποιότητες του ζωδίου του Αιγόκερου), δεν είναι παρά μόνο μία υπενθύμιση ότι η προσπάθεια του ανθρώπου εμπεριέχει και τις δύο πτυχές της προσπάθειας: την επιτυχία, αλλά και τη δυσκολία και την αποτυχία. Αν επικεντρωθούμε και στις δύο πτυχές αυτού του κύκλου ή στις δύο πλανητικές ποιότητες της συνοδου που συγχωνεύονται, τότε ο Σίσυφος μέσα μας μπορεί να βιώσει την ολότητα της ύπαρξής μας όχι σαν κάτι τετελεσμένο και έξω από μας, αλλά ως μία μετασχηματική διαδικασία
με κέντρο εμάς.

Κλείνοντας, σήμερα γνωρίζουμε από αποσπάσματα δύο τραγωδίες με κεντρικό ήρωα το Σίσυφο που έχει γράψει ο Αισχύλος: Σίσυφος Δραπέτης και Σίσυφος
Πετροκυλιστής. Τα δύο αυτά επίθετα που χαρακτηρίζουν το Σίσυφο απηχούν το θέμα της πλανητικής αυτής συνόδου. Το αρχέτυπο του Σίσυφου συνδυάζει και τα δύο μέρη του κυλίσματος του βράχου, της ανόδου και της καθόδου εκεί που η θέληση συναντάει τον φιλόδοξο άνθρωπο αλλά δε χρωματίζει την προσπάθειά του και την εμπειρία του με τη ματαιότητα. Έτσι λοιπόν η σύνοδος Άρη-Πλούτωνα είναι μία εξαιρετική ευκαιρία να κυλήσουμε πιο βαθιά όντας μαζί και ως Σίσυφος Δραπέτης και ως Σίσυφος Πετροκυλιστής.

Bibliography:
~S. Arroyo, Astrology, Psychology, and the Four Elements (1975)
~D. Cunningham, Healing Pluto Problems (1986)
~E.M. Simon, The Myth of Sisyphus: Renaissance Theories of Human Perfectibility (2007)
~K. Pietruczuk, “The Sisyphus Plays of Aeschylus,” Museum Helveticum 68 (2011) 129-140.

Το Πορτραίτο του Αστρολόγου στο Μύθο του Αισώπου.

"Να δει τ’ αστέρια έβγαινε 

τις νύχτες ο αστρολόγος

κι ο ουρανός τα μάτια του τραβούσε 

κι όχι ο δρόμος."

~Ο Αστρολόγος,  Μύθοι του Αισώπου,  

[έμμετρη απόδοση Ι.Ν. Κυριαζής]

Η εικόνα ενός αστρολόγου που αιθεροβατεί και αναζητά να βρει τις αλήθειες στα άστρα με αποτέλεσμα να χάνει την ουσία των πραγμάτων που τον περιβάλλουν υπάρχει στις αφηγήσεις του αρχαίου Ελληνικού κόσμου. Ο Αστρολόγος που έπεσε μέσα στο πηγάδι, επειδή ακριβώς είχε τα μάτια του μονίμως καρφωμένα στον ουρανό αφορά σε μία ιστορία που συνδέεται με τον προ-σωκρατικό φιλόσοφο Θαλή το Μιλήσιο. Πρόκειται για μία ανέκδοτη ιστορία που με το πέρασμα του χρόνου ενσωματώθηκε στους μύθους του Αισώπου, και αναβίωσε αργότερα στην Ευρώπη μέσα από τη λογοτεχνία το 16ο-17ο αιώνα, όταν η αστρολογία αμφισβητήθηκε έντονα από το επιστημονικό κατεστημένο της εποχής.
Ο Μύθος του Αστρολόγου

Ο μύθος του Αισώπου με τιτλο "Ο Αστρολόγος" έχει ως εξής: Ένας αστρολόγος συνήθιζε να περπατάει κάθε νύχτα και να μελετάει τ' άστρα. Μία νύχτα και ενώ όλη του η προσοχή ήταν στραμμένη στον ουρανό, έπεσε μέσα σε ένα πηγάδι. Κάποιος περαστικός άκουσε τις κραυγές του, έτρεξε προς το μέρος του και του λέει: "Για ποιο λόγο προσπαθείς να εξηγήσεις τα μυστήρια των ουρανών, ενώ περιφρονείς την καθημερινότητα που βρίσκεται μπροστά στα πόδια σου;" Και το δίδαγμα της ιστορίας είναι ότι είναι στα αλήθεια παράξενο πως όσοι φέρονται αλαζονικά, δεν μπορούν να κάνουν αυτά που είναι καθημερινά για τους ανθρώπους. 

Ο Θαλής και το Πηγάδι

Ο μύθος αυτός έχει αρχικά δύο επίπεδα ερμηνείας: ένα σκωπτικό και ένα φιλοσοφικό.  Εμπεριέχει κατά τη γνώμη μου ένα επίπλαστο ουσιαστικά δίλημμα που κυριάρχησε στη φιλοσοφία του Δυτικού πολιτισμού: ενεργή συμμετοχή στον καθημερινό και συμβατικό κόσμο των αισθήσεων και της ύλης, σε αντιδιαστολή με την ενασχόληση με θέματα πιο "λεπτής και εκλεπτυσμένης υφής", πνευματικότητας και προσωπικής αναζήτησης. Την παράδοση αυτή εκτός από το μύθο του Αστρολόγου, τη συναντάμε και στο διάλογο του Πλάτωνα, Θεαίτητος. Εκεί ο Θαλής, παραδοσιακά ο πρώτος φιλόσοφος της Δύσης παρουσιάζεται να έχει το βλέμμα του μονίμως στραμμένο στους ουρανούς γεμάτος θαυμασμό. Περιφρονώντας όλα τα καθημερινά και τις άξεστες ενασχολήσεις των συμπολιτών του, έπεσε κάποια στιγμή μέσα σε ένα πηγάδι. Στο σημείο του συμβάντος φθάνει μία δούλη από τη Θράκη, η οποία τον κοροϊδεύει και τον περιγελά για την ανοησία του. Έτσι από τη μία πλευρά παρατηρείται μία περιπαιχτική διάθεση, "τι να την κάνεις τη φιλοσοφία και τις υψηλές αναζητήσεις, όταν καταλήγεις στον πάτο ενός πηγαδιού;" Από την άλλη πλευρά, τίθεται ένας πιο φιλοσοφικός προβληματισμός: η πεζή καθημερινότητα και η ανάγκη ενασχόλησης με αυτή παρουσιάζονται σαν εμπόδια για εκείνους τους ευγενείς στο πνεύμα που αναζητούν τη σοφία και την αλήθεια.

Το γεγονός ότι ο Πλάτωνας βάζει το Σωκράτη στο διάλογο να αφηγείται το επεισόδιο αυτό με την πτώση στο πηγάδι έχει από μόνο του ιδιαίτερη αξία. Ο Σωκράτης συγκρίνει την ιστορία του Θαλή με τα δεινά που τραβάει κάθε φιλόσοφος που αναζητά να ανακαλύψει την πραγματική φύση του Όλου, έξω και μακρυά από αυτόν, αλλά που αποτυγχάνει παταγωδώς να διαχειριστεί τα όσα απέχουν σε απόσταση τόση όσο φθάνει το χέρι του.
Η "πτώση" του αστρολόγου στο 16ο αιώνα και αργότερα

Έως περίπου τις αρχές του 17ου αιώνα η αστρολογία συνυπάρχει με την επιστήμη εφόσον η εφαρμογή και άσκηση της αστρολογίας απαιτεί άριστη γνώση μαθηματικών και αστρονομίας. Η επίδραση των άστρων δεν αμφισβητείται ουσιαστικά από το επιστημονικό κατεστημένο αφού την ασκούν εκείνοι που έχουν την κατάλληλη επιστημονική κατάρτηση. Με το πέρασμα του χρόνου όμως παρατηρείται και μία αντίστοιχη μετάβαση στη σκέψη, όπου η αστρολογία είναι πλέον ασυμβίβαστη με αυτό που θεωρείται αυθεντική επιστήμη. Μέσα από αυτό το πρίσμα εμφανίζονται μία σειρά από ιστορίες μαζί με αντίστοιχες εικονογραφήσεις που αναπαράγουν το πορτραίτο του αιθεροβάμονος αστρολόγου και χρησιμοποιούνται σαν ένα μέσο καλλιτεχνικής πολεμικής εναντίον της αστρολογίας, κάτι που επιβεβαιώνει με τη σειρά του ότι ο μύθος του Αισώπου ήταν γνωστός στους επιστημονικούς κύκλους.

Ένα από τα πρώτα εικονογραφικά παραδείγματα εμφανίζεται στα μέσα του 16ου αιώνα: ένας αστρολόγος έχοντας καρφωμένο το βλέμμα του και δείχνοντας στον ουρανό το βράδυ λίγο πριν σκοντάψει σε έναν τετράγωνο λίθο [εικόνα πάνω αριστερά]. Σε άλλα παραδείγματα η εικόνα του αστρολόγου που πέφτει συνοδεύεται με φιλοσοφικά ερωτήματα, όπως "πώς μπορείς να γνωρίσεις τον κόσμο, αν πρώτα δεν γνωρίσεις τον εαυτό σου;" Η πιο γνωστή αναφορά στην ιστορία του σκουντούφλη αστρολόγου βρίσκεται στο έργο του Γάλλου ποιητή Ζαν ντε Λα Φονταίν, σε ένα συγκεκριμένο ποίημα που φέρει τον τίτλο "Ο Αστρολόγος που σκόνταψε". Το πρώτο τετράστιχο είναι ως εξής: "Ένας αστρολόγος κάποτε έπεσε χωρίς να σταματήσει μέσα σε ένα πηγάδι. Και ακούστηκε μία κραυγή, "φτωχό μου κορόιδο, πώς υποστηρίζεις ότι διαβάζεις τον ουρανό, εσύ που δεν μπορείς να κρατήσεις τα μάτια σου εκεί που βρίσκονται τα πόδια σου;"  

Η Αντίληψη της πραγματικότητας, ο "συνήθης ύποπτος"

Τι είναι παρουσία; Αυτή η ερώτηση θεωρώ ότι είναι και η κεντρική ιδέα του μύθου όποιου πέφτει στο πηγάδι. Είναι άραγε τα πηγάδια τόσο δυσάρεστο μέρος; Όχι απαραίτητα. Το να βρίσκεται κάποιος στο "εδώ και τώρα" είναι ίσως το πιο σημαντικό κομμάτι αυτής της ιστορίας, είτε βρίσκεσαι έξω από το πηγάδι, είτε βρίσκεσαι μέσα στο πηγάδι. Η ιστορία διδάσκει πολύ εύστοχα αυτό που ονομάζεται διαρκής συνειδητοποίηση. Αυτό που κάνει τόσο διαφορετική τη θέση μας εντός ή εκτός του "πηγαδιού" δεν είναι ούτε η διαφορά ύψους, ούτε η διαφορά θερμοκρασίας και φωτός. Είναι η διάθεση του να είσαι παρών ή παρούσα. 

Χρειάζεται έτσι κάθε φορά που κοιτάς τον ουρανό ή ακόμα και το πηγάδι να γίνεται από συνειδητή επιλογή. Αυτή η επιλογή είναι πραγματικά ουσιώδης, ακόμα και όταν βρεθείς στον πάτο ενός πηγαδιού. Γιατί; Γιατί και μέσα από τον πάτο του πηγαδιού, από το κέντρο της ύπαρξής σου ο Ουρανός θα συνεχίσει να σου τραβάει τα μάτια, αρκεί να έχεις τη θέληση να ορίσεις εσύ ποια είναι η προσωπική σου αντίληψη για τα πράγματα, και όχι αυτά που φαίνονται μέσα από το άνοιγμα του πηγαδιού.

Το "πηγάδι της Αστρολογίας"

Το δίλημμα σε αυτό το μύθο δεν είναι τόσο θέμα να βρίσκεσαι εδώ ή αλλού, να σε απασχολεί η πραγματικότητα ή να σε απασχολούν πιο φιλοσοφημένα αντικείμενα. Στην πραγματικότητα, δεν πρόκειται καν για δίλημμα. Πρόκειται για το πώς μπορείς να είσαι συνειδητά παρών/ούσα σε μέρη που δεν θες να βρίσκεσαι γιατί δεν έμαθες πότε πώς να ζεις μέσα σε αυτά και τα αποφεύγεις. Ένας, λοιπόν από τους ρόλους της Αστρολογίας, μια και μιλάμε για "βόλτες κοιτώντας ψηλά τον ουρανό"--και εν προκειμένω ένα γενέθλιο αστρολογικό χάρτη--είναι να μας βοηθήσει να ξανα-αναπτύξουμε ή να θυμηθούμε την ικανότητα να είμαστε παρόντες, να είμαστε ξανά εκεί μέσα στο κέντρο μας, μέσα στο χάρτη μας. 

Εδώ η πτώση στο πηγάδι είναι αναπόφευκτη, αλλά και πάλι είναι θέμα οπτικής, πώς αντιλαμβάνεσαι αυτό το πηγάδι. Μπορεί να αποτελέσει απλά μία μαύρη τρύπα, ένα κενό παρουσίας, ένα κομμάτι που λείπει, και που φυσικά για αυτό δε φταίει κανείς άλλος από Εκείνον που έκανε το Σύμπαν τόσο όμορφο, ώστε να μας τραβάει τα μάτια ο Ουρανός και όχι ο δρόμος. Μόνη λύση, η αντίδραση, κατηγορούμε τα άστρα και η πρόσβαση στο πραγματικό μας εαυτό μπαίνει στη σκιά, για να ακολουθήσει την ανάδρομη πορεία έως ότου συναντήσει την πτώση στο επόμενο πηγάδι, μένοντας εκεί παγιδευμένοι. 

Υπάρχει όμως και η άλλη οπτική, αυτή που το πηγάδι μπορεί να γίνει το καλύτερο αστρο-εσωτερικό παρατηρητήριο. Η αναζήτηση στην ερώτηση "ποιος/α είμαι εγώ" ή διαφορετικά "ποια είναι η παρουσία μου;" είναι απαραίτητο να γίνει και να απαντηθεί τόσο έξω, όσο και μέσα από το πηγάδι. Η Αστρολογία έχει τη δυνατότητα όχι μόνο να σου εξηγήσει την ουράνια μηχανική της έξω από το πηγάδι, καθώς τα άστρα καθρεφτίζονται μέσα στο νερό του πηγαδιού. Η "αστρολογική αποδόμηση" ενός χάρτη μπορεί να είναι όσο ρεαλιστική γίνεται, αλλά δεν τελειώνει σε αυτό. Ίσα ίσα, από εκεί αρχίζουν όλα, με το να σε μάθει να είσαι μέσα στο χάρτη σου, να είσαι παρών/ούσα μέσα από στενάχωρες όψεις, ή δύσκολες διελεύσεις, όπως αυτή του "να πέφτεις σε ένα πηγάδι". Με λίγα λόγια η συνάντηση σου με τον Ουρανό είναι εφικτή μέσα από τη συνάντησή σου με τον εαυτό σου μέσα από το "πηγάδι." Αν και τώρα που το ξανασκέφτομαι, είναι ένα και το αυτό. Και μη νομίζετε ότι ο Ουρανός και το Σύμπαν δεν πέφτουν σε πηγάδια. Ποιος ξέρει τι μπορεί να είναι ακόμα όλες αυτές οι διάσπαρτες μαύρες τρύπες στο διάστημα; 
Στο Κέντρο του Κύκλου

Θα κλείσω την ανάρτηση αυτή με μία σύγχρονη μελωποιημένη εκτέλεση του μύθου του Αστρολόγου σε μουσική του Δ. Παπαδημητρίου και στίχους του Γ. Κορδέλλα. 

Πριν όμως, από αυτό θα ήθελα να δείτε την εικόνα στα δεξιά. Έτσι ακριβώς είναι ένας αστρολογικός χάρτης, πρωτού γίνει η αστρολογική χωροταξία με την τοποθέτηση των πλανητών, αξόνων, όψεων κτλ. Ναι, το παραδέχομαι. Θέλω να στρέψω το βλέμμα σας στον Ουρανό, αλλά μη μου πέσετε και σε κανένα πηγάδι και με κυνηγάτε μετά. Για αυτό το λόγο διάλεξα μία εικόνα ενός χάρτη όσο πιο "βαρετού" γίνεται. Προσέξτε ότι σε αυτό το χάρτη, όπως και σε κάθε αστρολογικό χάρτη, στο κέντρο υπάρχει ένα κενό, ένας άδειος κύκλος. Λέτε αυτό να είναι αυτό το πηγάδι που έπεσε μέσα του ο πρώτος Αστρολόγος; Κάτι ακούω από το βάθος ... ναι, είναι η Μούσα Ουρανία που τραγουδάει το μύθο. Ακούστε τα λόγια της στο δρόμο προς το πηγάδι ... 

Ο Αστρολόγος μελετούσε με σπουδή τον ουρανό

γνώριζε με τ’ όνομά του κάθε έν’ αστερισμό

Είχε γνώσεις και σοφία για των άστρων τις ζωές,

τους πλανήτες που τον ήλιο γυροφέρνουν σε τροχιές

Κάθε βράδυ τριγυρνούσε με το βλέμμα του ψηλά

άγρυπνος παρατηρούσε τα ουράνια μυστικά

Κι έτσι, απορροφημένος απ’ του χάους την ομορφιά

σε πηγάδι μέσα πέφτει κι απ’ το πέσιμο χτυπά

Λαμπυρίσανε αστράκια στων ματιών του το βολβό

μα συνέρχεται απ’ τη ζάλη μεσ’ στο κρύο το νερό

Βάζει τις φωνές και κάποιος τον ακούει να καλεί

σε βοήθεια και τρέχει να τον βγάλει από κει

Τον ρωτάει πώς συνέβη και του λέει το και το

Δεν το είδα γιατί είχα τη ματιά στον ουρανό

Φίλε μου, καλά θα κάνεις λίγη απ’ την προσοχή

όπως δίνεις στα αστέρια να τη δίνεις και στη γη

Μας διδάσκει αυτός ο Μύθος, πριν από τα μακρινά

πρέπει να ’χουμε φροντίδα για τα καθημερινά

Όποιος με αλαζονεία τα κοινά περιφρονεί

σαν τυφλός περιπλανιέται και σκοντάφτει στη ζωή

Βιβλιογραφία:

~Buddensiek, F., "Down the Well: Perspectives at work in the digression in Plato's Theaetetus," Rhizomata 2.1 (2014) 1-32.

~Cunningham, D., Healing Pluto Problems (Weiser, 1986).
~Grenet, M., Tο Πάθος για τα Άστρα το 17ο αιώνα. Από την Αστρολογία στην Αστρονομία. (εκδ. Παπαδήμα, 2001)

~Wolcher, L. E., Beyond Transcendence in Law and Philosophy (Birkbeck Law Press; 2005)

~"The Astrologer who fell into a well", wikipedia: https://en.wikipedia.org/wiki/The_Astrologer_who_Fell_into_a_Well

"Worship of the Stars"- Sophia Centre Conference 2016 [Συνέδριο]

Cassius: "The fault, dear Brutus, 

is not in our stars, but in ourselves."

Shakespeare, "Julius Caesar" I, ii 140-1

Είναι γνωστό ότι οι αρχαίοι πολιτισμοί λάτρευαν τα ουράνια σώματα: τον Ήλιο, τη Σελήνη, τους αστερισμούς και τους πλανήτες.  Σε κάποιους άλλους πολιτισμούς μπορεί επίσης να τιμούνταν σαν εκπρόσωποι ή σύμβολα του θείου. Μερικές φορές ο ίδιος ο ουρανός θεωρείται ως κάτι το ιερό. Συχνά στα ιερά κείμενα των πολιτισμών αυτών γίνεται αναφορά  στα πλανητικά σώματα τα οποία παρομοιάζονται ή συμβολίζονται με τους ίδιους τους θεούς ή τις θεές. Επίσης συχνά ιεροί τόποι και κτίσματα είναι σχεδιασμένα με βάση την ιδιαίτερη σχέση με τα ουράνια σώματα. 

Kees van Dongen, "Stars" (1912)

Πάνω σε αυτό το θεματικό πλαίσιο είναι σχεδιασμένο και το φετινό συνέδριο του "Sophia Project for the Study of Cosmology in Culture" που πραγματοποείται 25-26 Ιουνίου στο Βath του Ην. Βασιλείου. Το θέμα του συνεδρίου έχει τίτλο "Worship of the Stars: Celestial Themes in Observance and Practice of the Sacred". [σε ελεύθερη μετάφραση: "Η Λατρεία των Άστρων: Ουράνια Θέματα στη Συμμετοχή και Πρακτική του Θείου"]. Οι ομιλίες που θα παρουσιαστούν στο συνέδριο εξετάζουν τη σχέση μεταξύ του ουρανού, των ουρανίων σωμάτων και την έννοια θείου, της θρησκευτικής πρακτικής και συμμετοχής στη λατρεία. Οι ομιλίες προσεγγίζουν το θέμα του συνεδρίου εξετάζοντας παραδείγματα από διαφορετικές ιστορικές περιόδους και πολιτισμούς μέσα από την εικονογραφία, το μύθο, την ανθρωπολογία, την αρχιτεκτονική, το θέατρο, τις λογοτεχνικές μελέτες, την ιστορία της τέχνης και τη μελέτη των θρησκειών. Περισσότερες πληροφορίες σχετικά με τους ομιλητές και τις περιλήψεις των εισηγήσεών τους μπορείτε να δείτε στον παρακάτω σύνδεσμο: http://www.sophia-project.net/conferences/WorshipOfStars/speakers.php

"Ύβρις στους Ουρανούς"

Στο φετινό συνέδριο του "Sophia Project for the Study of Cosmology in Culture" έχω τη χαρά και τη τιμή να παρεβρεθώ ως μία από τους ομιλητές. Ο τίτλος της εισήγησής μου είναι: "Hubris in the Skies: expelling the sacred in Aristophanes' 'Birds' and 'Clouds'." [σε ελληνική μετάφραση, "Ύβρις στους Ουρανούς: εκδιώκοντας το θείο από τις 'Όρνιθες' και τις 'Νεφέλες' του Αριστοφάνη."] Η ομιλία μου αφορά στην κοσμολογία του αρχαίου Ελληνικού κόσμου. Αν και για τους αρχαίους Έλληνες ο Ήλιος, η Σελήνη και τα άλλα ουράνια σώματα θεωρούνταν σαν εκδηλώσεις του θείου, ωστόσο στα έργα των προ-σωκρατικών φιλοσόφων μπορεί να διακρίνει κάποιος τις πρώτες προσπάθειες μίας επιστημονικής προσέγγισης και μελέτης τους. Παρόλο αυτά, η διαμόρφωση μίας κοσμολογίας που βασίζεται κυρίως στους φυσικούς νόμους και όχι υπό το πρίσμα του θείου ήταν θα λέγαμε κόκκινο πανί για τον αρχαίο κόσμο, καθώς θεωρούταν λίγο έως πολύ ιεροσυλία. Στη κωμωδία  του Αριστοφάνη "Νεφέλες", ο  ποιητής κάνει μία έμμεση αναφορά σε αυτή τη διαμάχη, όταν ασκεί κριτική στο έργο του σημαντικού αστρονόμου και μαθηματικού της εποχής του, το Μέτονα ο οποίος είχε εργαστεί πάνω σε συγκεκριμένες ημερολογιακές διορθώσεις (o περίφημος μετωνικός κύκλος) τις οποίες συμπεριέλαβε στο Σεληνιακό Αττικό ημερολόγιο. Με τον ίδιο τρόπο, στις "Όρνιθες" ο Αριστοφάνης παρουσιάζει το Μέτονα σαν έναν "γεωμέτρη των ουρανών", ο οποίος σχεδιάζει την ιδανική ουράνια πολιτεία. Εκτός από το κωμικό στοιχείο που είναι προφανές στο θεατρικό έργο, η χρήση γεωμετρικής γλώσσας και οργάνων για τον καθορισμό και καθοσίωση των ορίων της μίας νέας πόλης στον ουρανό έχει και άλλες προεκτάσεις. Στην ομιλία μου λοιπόν θα εξετάσω πώς ο θεατρικός ρόλος του αστρονόμου Μέτονα χρησιμοποιείται από τον Αριστοφάνη σαν ένα μέσο κριτικής για την πνευματική και κοινωνική ελίτ της εποχής του, όπως ο Σωκράτης, που θεωρούνταν ως υπεύθυνοι για την απομόνωση και αποκλεισμό του θείου σε σχέση με την παρατήρηση των ουρανίων σωμάτων και φαινομένων.  

Λίγα λόγια για το "Sophia Project for the Study of Cosmology in Culture"

Το "Sophia Center for the Study of Cosmology in Culture" είναι ένα ερευνητικό κέντρο του τμήματος Αρχαιολογίας, Ιστορίας και Ανθρωπολογίας [School of Archaeology, History and Anthropology] του πανεπιστημίου της Ουαλίας, Trinity Saint David [University of Wales Trinity Saint David]. Tο κέντρο έχει ως στόχο τη μελέτη του ρόλου των κοσμολογικών, αστρολογικών και αστρονομικών αντιλήψεων, μοντέλων και ιδεών στον ανθρώπινο πολιτισμό, καθώς και τις θεωρητικές και πρακτικές προεκτάσεις του μύθου, της μαγείας, της μαντικής, της θρησκείας, του πνευματισμού, της πολιτικής και των τεχνών. Ασχολείται τόσο με το σύγχρονο κόσμο, όσο και με γηγενείς ή αρχαίες πρακτικές, και ένα ιδιαίτερο γνώρισμα της μελέτης που γίνεται στο Κέντρο αυτό είναι η ενσωμάτωση του ουρανίου στερεώματος σαν ένα βασικό ερμηνευτικό κλειδί του φυσικού περιβάλλοντος. Σε ένα ευρύτερο πλαίσιο, το Κέντρο έχει ενδιαφέρον στη μελέτη του τρόπου που ζούμε στον πλανήτη μας και τη σύνδεσή μας με το Σύμπαν συνολικά.

Μία από τις πιο σημαντικές δραστηριότητες του Sophia Center είναι το πρόγραμμα μεταπτυχιακών σπουδών με θέμα τη πολιτισμική Αστρονομία και Αστρολογία. [MA in Cultural Astronomy and Astrology]. Το πρόγραμμα αυτό των μεταπτυχιακών σπουδών αποτελεί μία μοναδική σειρά μαθημάτων που αφορά στους τρόπους που ο άνθρωπος απέδωσε και βρήκε νόημα στους πλανήτες, στους αστερισμούς και στον ουρανό, και δημιούργησε κοσμολογίες, οι οποίες αποτελούν τη βάση του πολιτισμού και της κοινωνίας του. Στο πρόγραμμα αυτό εκτός από τον υπεύθυνο σπουδών Dr. Nicholas Campion, καταξιωμένο Βρετανό αστρολόγο και ιστορικό της αστρολογίας και πολιτισμικής αστρονομίας διδάσκουν επίσης  καθηγητές και ερευνητές με σημαντικό σημαντικό συγγραφικό έργο και δραστηριότητα όπως οι Crystal Addey, Laura Andrikopoulos, Alie Bird, Bernadette Brady, Frances Clynes, Patrick Curry, Dorian Greenbaum, Darrelyn Gunzburg, Kim Malville, Garry Phillipson, Fabio Silva, Anthony Thorley, Amy Whitehead.
Περισσότερες πληροφορίες για το Sophia Center Project εδώ: http://www.sophia-project.net/index.php

"Ουρανομαχία": ένα Επιτραπέζιο Αστρολογικό Παιχνίδι.

Knight: You play chess, don't you? 

Death: How did you know that?

Knight: Oh, I have seen it in paintings 

and heard it sung in ballads.

~"The Seventh Seal" [1958]

Στην Ευρώπη του 15ου/16ου αιώνα η διδασκαλία της αστρολογίας και της αστρονομίας ήταν πανεπιστημιακή υπόθεση. Σε κάποια πανεπιστήμια της Αγγλίας η διδασκαλία της αστρολογίας είχε υιοθετήσει μία πιο ευχάριστη και διαδραστική οδό για να βοηθήσει τους σπουδαστές στη μελέτη τους. Πρόκειται για ένα επιτραπέζιο αστρολογικό παιχνίδι, το ludus astrologorum/astronomorum ή η "Ουρανομαχία." Το εκπαιδευτικό αυτό παιχνίδι είχε σκοπό διδάξει στους παίκτες τις κινήσεις των ουρανίων σωμάτων  τις αστρολογικές αρχές και κανόνες, όπως αυτές περιγράφονταν στην Τετράβιβλο του Πτολεμαίου. Το γεγονός ότι δημιουργήθηκε ένα επιτραπέζιο παιχνίδι που θα βοηθούσε τότε τους μαθητές να εξοικειωθούν με τις αρχές, την ορολογία και την πρακτική άσκηση της αστρολογίας και αστρονομίας μπορεί να ακούγεται όχι και τόσο κατάλληλο για ένα ακαδημαϊκό περιβάλλον. Και τα δύο γνωστικά πεδία βασίζονταν τότε--αλλά και σήμερα--στην καλή γνώση των μαθηματικών και τη κατανόηση δυσνόητων πολλές φορές αστρολογικών και αστρονομικών κειμένων και πραγματειών. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο εντάσσεται και το επιτραπέζιο αστρολογικό παιχνίδι που θα αναλύσουμε εδώ, το οποίο συναντάμε μόνο στους ακαδημαϊκούς κύκλους των πανεπιστημίων της Αγγλίας το 15ο/16ο αιώνα. Στα χειρόγραφα γίνεται αναφορά σε αυτό ως το "παιχνίδι των αστρολόγων ή το παιχνίδι των αστρονόμων" (ludus astrologorum ή ludus astronomorum). 

Μαθαίνοντας ... Παίζοντας

Αριθμομαχία, από το εγχειρίδιο
του W. Fulke

Στους ακαδημαϊκούς και γενικότερα τους ουμανιστικούς κύκλους της εποχής η χρήση των παιχνιδιών δεν ήταν σπάνια. Επιτραπέζια παιχνίδια όπως η Αριθμομαχία δεν ήταν απλά ένας τρόπος για να περνάει η ώρα ευχάριστα. Η  (Α)ριθμομαχία ή γνωστή ευρύτερα και ως "το παιχνίδι των φιλοσόφων" (ludus philosophorum) ήταν εξαιρετικά δημοφιλής καθώς βιβλιοπωλεία πουλούσαν όχι μόνο ό,τι χρειαζόταν για να στηθεί ένα παιχνίδι, αλλά και τα αντίστοιχα εγχειρίδια με οδηγίες. Αν και οπτικά ως επιτραπέζιο έμοιαζε με μία σκακιέρα, στην πραγματικότητα αφορούσε σε μία πραγματική μάχη απαιτητικών μαθηματικών γνώσεων, όπου  ο κάθε παίχτης αιχμαλώτιζε τα κομμάτια του αντιπάλου του ανάλογα με τους αριθμούς που είχαν γραμμένους πάνω τους. Ιστορικοί υποστηρίζουν ότι την περίοδο της Αναγέννησης η Αριθμομαχία ήταν ένας από τους τρόπους που μπορούσε κάποιος να μάθει στην πράξη τα μαθηματικά του Ρωμαίου φιλοσόφου της ύστερης Αρχαιότητας Βοήθιου. Το παιχνίδι αυτό είχε διπλή λειτουργία με τους παίκτες του να εξασκούν όχι μόνο τη μνήμη τους στη θεωρία των αριθμών του Βοήθιου, αλλά στην κατανόηση της αρμονίας των αριθμών που διέπει τη φύση και τη δημιουργία.

Επεξήγηματικές οδηγίες για τη
Μετρομαχία από το εγχειρίδιο
του W.Fulke

Στο ίδιο πνεύμα ήταν και η Μετρομαχία [1578], έμπνευση του William Fulke, η οποία αφορούσε στην εφαρμογή και εκμάθηση της γεωμετρίας μέσα από ένα επιτραπέζιο παιχνίδι μεσαιωνικής στρατηγικής. Η Μετρομαχία ήταν ένα αρκετά απαιτητικό παιχνίδι, όπου δύο στρατοί αντιμάχονταν και πολιορκούσαν το αντίπαλο στρατόπεδο με σκοπό να κατακτήσουν το κάστρο του αντιπάλου και να κερδίσουν. Αν και τα πιόνια και το ταμπλό του κάθε παιχνιδιού κυκλοφορούσαν σε παραλλαγές, η φιλοσοφία του ως προς τον τρόπο που γίνονταν οι κινήσεις βασιζόταν σε υψηλά μαθηματικά και γεωμετρία. Το παιχνίδι αυτό είχε εξαιρετικά πολύπλοκους κανόνες που απαιτούσαν πραγματικές γνώσεις και εμπειρία στρατηγικής και πολεμικής τακτικής, και ίσως να ήταν και αυτός ο λόγος που ήταν και τόσο δημοφιλές σε σύγκριση με την Αριθμομαχία, επίσης δημιουργία του W. Fulke.

Πριν από την Ουρανομαχία ... 

Στα εγχειρίδια της εποχής που μιλούν και επεξηγούν την Ουρανομαχία φαίνεται ότι πρόκειται για ένα επιτραπέζιο με ήδη ολοκληρωμένη δομή και όχι τόσο σαν μία νέα ιδέα και αναπτυσσόμενη δημιουργία. Αυτό κάνει τους ιστορικούς να πιστεύουν την ύπαρξή του πριν την παρουσίασή του από τον  W. Fulke, παρόλο που μέχρι στιγμής δε γνωρίζουν με βεβαιότητα παραδείγματα από πιο πριν. Εξαίρεση αποτελεί η περιγραφή για ένα επιτραπέζιο με το όνομα "Los Escaques",  ένα είδος αστρολογικού σκακιού για το οποίο πληροφορίες γνωρίζουμε από ένα εγχειρίδιο κανονισμών για παιχνίδια που βρέθηκε στην αυλή του βασιλιά Αλφόνσου Ι' της Καστίλλης [1283]. Aν και η σχέση του με τη μεταγένεστερη Αγγλική μορφή του δεν είναι ξεκάθαρη, το Los Escaques θυμίζει ένα παιχνίδι με πεδίο μάχης τους ουρανούς. 

Φαίνεται πως η φιλοσοφία του παιχνιδιού αυτού βασίζεται σε παρόμοια παιχνίδια που αφορούσαν σε στοιχήματα: το "al-falakiya", στα Αραβικά ή το "Kawakib" στα Περσικά. Ο αριθμός των παικτών είναι επτά και αντιπροσωπεύει έναν από τους επτά πλανήτες αντίστοιχα. Κάθε παίκτης κινεί το πιόνι του πάνω σε ένα κυκλικό ταμπλό που εχει πάνω του ζωγραφισμένο το ζωδιακό κύκλο. Ο κύκλος αυτός αποτελείται από επτά ομόκεντρους κύκλους που αντιστοιχούν στις τροχιές των επτά πλανητών. Οι κινήσεις των παικτών καθορίζονται με το ρίξιμο ενός ζαριού που φέρει επίσης επτά έδρες. Σε κάθε ρίξιμο ο κάθε παίκτης μετακινεί το πιόνι του και πληρώνει ή λαμβάνει κάποιο ποσό στους συμπαίκτες του ανάλογα με τις αστρολογικές όψεις που κάνει το πιόνι του σε σε σχέση με τη θέση που βρίσκεται το πιόνι/α των συμπαικτών του. 

Όλοι οι παίκτες τοποθετούν στην αρχή του παιχνιδιού το πιόνι τους, το οποίο αντιπροσωπεύει έναν πλανήτη σε αυτό το ζώδιο που ο πλανήτης αυτός έχει κυριαρχία, τον κυβερνά δηλαδή: ο Κρόνος στον Αιγόκερω/Υδροχόο, ο Δίας στον Τοξότη/Ιχθείς, ο Άρης στο Κριό/Σκορπιό, ο Ήλιος στο Λέοντα, η Αφροδίτη στον Ταύρο/Ζυγό, ο Ερμής στους Διδύμους/Παρθένο και η Σελήνη στον Καρκίνο. Το παιχνίδι αρχίζει και εν συντομία γίνεται το εξής: αν το πιόνι/πλανήτης ενός παίκτη σχηματίζει ευνοϊκή αστρολογικά όψη--δηλαδή εξάγωνο ή τρίγωνο--με το/τα πιόνι/α των συμπαικτών του, τότε αυτοί πρέπει να τον πληρώσουν αναλόγως, 2 μάρκες για το εξάγωνο και 3 για το τρίγωνο. Αντίθετα, αν το πιόνι/πλανήτης ενός παίκτη σχηματίζει δυσμενή αστρολογικά όψη--δηλαδή σύνοδο, αντίθεση, τετράγωνο--με το/τα πιόνι/α των συμπαικτών του, τότε αυτός ο παίκτης πρέπει να τους πληρώσει, 12 μάρκες για τη σύνοδο, 6 μάρκες για την αντίθεση και 3 μάρκες για το τετράγωνο.

Η Ουρανομαχία

Τα εγχειρίδια που γράφτηκαν με θέμα την επεξήγηση των αστρονομικών παιχνιδιών προσφέρουν πάρα πολλές πληροφορίες σχετικά με τη διδασκαλία και την πρακτική της αστρολογίας λίγο πριν και κατά τη διάρκεια της Αναγέννησης στα ευρωπαϊκά πανεπιστήμια. Οι κανόνες των παιχνιδιών αυτών είναι βασισμένοι στην αστρολογική πραγματεία του Πτολεμαίου και στην ιδέα των συμπαντικών ακτίνων (ενέργεια που εκπέμπεται από τα ουράνια σώματα) όπως αυτή είχε διαμορφωθεί από τον al-Kindi βασιζόμενος στον Roger Bacon και άλλους σύγχρονούς του. Αν και η Ουρανομαχία φυσικά δεν καλύπτει όλο το γνωστικό πεδίο της αστρολογίας, μπορεί να προσφέρει στον ερευνητή σήμερα αρκετές πληροφορίες για τη θέση και το ρόλο της αστρολογίας τον 15ο/16ο αιώνα στους ακαδημαϊκούς κύκλους.

Σε εμάς  το επιτραπέζιο είναι γνωστό κυρίως μέσα από το εγχειρίδιο κανόνων που έγραψε ο W. Fulke, το οποίο φαίνεται πως είναι αρκετά πιο περίπλοκο από την πρώιμη μορφή του που συζητήσαμε παραπάνω. Στην Ουρανομαχία λοιπόν παίζουν μόνο δύο παίκτες, έχοντας στα χέρια τους επτά πιόνια που αντιστοιχούν στους επτά πλανήτες. Σύμφωνα με τους κανόνες οι παίκτες έχουν επιλογή ανάμεσα σε ένα κυκλικό ταμπλό (όπως αυτό της εικόνας αριστερά), ή σε ένα ταμπλό σαν αυτό της Αριθμομαχίας που θυμίζει μία σκακιέρα. Για τις ανάγκες της Ουρανομαχίας χρειαζόταν ένα μεγαλύτερο φυσικά ορθογώνιο ταμπλό χωρισμένο σε 30x12 τετράγωνα για να συμπεριληφθεί ολόκληρος ο ζωδιακός. Συνήθως όμως, οι παίκτες χρησιμοποιούσαν το κυκλικό ταμπλό, το οποίο είναι χωρισμένο σε 360 μοίρες και περιμετρικά του σημειώνονται δύο διαφορετικές διαδρομές, μία για κάθε παίκτη. Κάθε διαδρομή είναι χωρισμένη σε 12 τμήματα που κάθε ένα φέρει και από ένα ζώδιο. Είναι σχεδιασμένη έτσι ώστε κάθε τμήμα της μίας διαδρομής να έχει το διαμετρικά αντίθετο ζώδιο από την άλλη διαδρομή. Για παράδειγμα, το τμήμα αυτό που στην κυκλική διαδρομή για έναν παίκτη είναι το ζώδιο του Κριού, για τον άλλον  παίκτη στη δική του κυκλική διαδρομή είναι το ζώδιο του Ζυγού, κοκ.

Ας ξεκινήσουν οι Ουρανομαχίες!

Σχεδιαστική απεικόνιση των πιονιών-πλανητών
για το παιχνίδι της Ουρανομαχίας από το εγχειρίδιο του Fulke.

Τα πιόνια όπως φαίνονται στο σχέδιο στα δεξιά κινούνται πάνω στο κυκλικό ταμπλό μιμούμενα τις κινήσεις τον πλανητών. Μόνο ο Ήλιος κινείται προς μία κατεύθυνση μία μοίρα τη φορά. Η Σελήνη φαίνεται να κινείται πιο αργά ή πιο γρήγορα στον ουρανό ανάλογα με τη φάση της μηνιαίας της κίνησης: από 12 έως 15 μοίρες κάθε φορά αναλόγως τη φάση αύξησης ή μείωσής της. Τα άλλα κομμάτια κινούνται ανάλογα στο ταμπλό, αν και δε δεσμεύονται σε μεγάλο βαθμό, όπως ο Ήλιος ή η Σελήνη. Στους κανονισμούς ορίζεται η μέγιστη απόσταση που μπορούν να έχουν από τον Ήλιο (πχ. ο Ερμής και η Αφροδίτη) και ο μεγαλύτερος αριθμός μοιρών που επιτρέπεται να γυρίσουν ανάδρομοι ή ορθόδρομοι. Όταν έρχεται η σειρά ενός παίκτη, έχει την επιλογή ποιο κομμάτι να μετακινήσει και πόσες μοίρες. Φυσικά όλες αυτές οι επιλογές ακολουθούν τις κινήσεις των πλανητών όπως τις περιγράφει ο Πτολεμαίος. Φαίνεται πως οι κανόνες αυτοί ήταν πολύπλοκοι καθώς το παιχνίδι ήταν σχεδιασμένο, ώστε να είναι αληθοφανές ως προς τις κινήσεις των ουρανίων σωμάτων, και ο Fulke στο εγχειρίδιο κανόνων προτείνει στους παίκτες να κρατούν στην άκρη σειρές από άλλα πιόνια, διαφορετικού χρώματος για να σημειώνουν τις κινήσεις των πιο "δύσκολων" πλανητών, του Κρόνου, του Δία και του Άρη. Έτσι αν ένας παικτης μετακινήσει ένα πιόνι όταν μετακινεί έναν πλανήτη, μία άδεια σειρά από πιόνια θα του υπενθυμίζει πότε είναι η κατάλληλη στιγμή να αλλάξει την κίνηση είτε με ορθόδρομη, είτε με ανάδρομη φορά. 

Το παιχνίδι ξεκινάει και τα πιόνια-πλανήτες βρίσκονται τοποθετημένα στα ζώδια που κυβερνούν και σε συγκεκριμένες μοίρες: ο Ήλιος στη 16η μοίρα του Λέοντα, η Σελήνη στην 8η μοίρα του Καρκίνου, ο Κρόνος στην 20η μοίρα του Αιγόκερω κτλ. Σκοπός του παιχνιδιού είναι ο κάθε παίκτης, καθώς κινεί τα πιόνια πάνω στο χάρτη να αιχμαλωτίσει τα πιόνια του αντιπάλου του στην αντιδιαμετρικά ζωδιακή κυκλική διαδρομή. Αυτό γίνεται με το να τοποθετήσουν τους πλανήτες-πιόνια τους σε θέσεις που τους δίνουν θεμελιώδεις δυνάμεις, όπως λέγεται στην αστρολογία και να προκαλέσουν σε "ουρανομαχία" ή να απειλήσουν τα πιόνι του αντιπάλου τους. Ανά πάσα στιγμή προκύπτει μία μάχη, όταν ένας πλανήτης κινείται και κάνει όψη πτολεμαϊκή (σύνοδος, αντίθεση, τετράγωνο, τρίγωνο, εξάγωνο) με ένα από τα πιόνια-πλανήτες του αντιπάλου. Ανάλογα με την όψη και τη θέση οι παίκτες αποκτούν την αντίστοιχη αστρολογική δύναμη. Ο βαθμός της κάθε δύναμης καθορίζεται από τις  θεμελιώδεις ή συμπτωματικές δυνάμεις ανάλογα με τον οίκο που βρίσκεται ένας πλανήτης, το ζώδιο (έξαρση/αδυναμία), τριπλότητα, φάση, τις υποδοχές κτλ. 

Ο νικητής μίας αναμέτρησης αναδεικνύεται εφόσον υπολογίσει τις τιμές αυτές σε σχέση με το σύνολο των αντιστοίχων δυνάμεων σε αριθμό που έχει συγκεντρωσει ο αντίπαλος ή μπορεί να αιχμαλωτίσει τον πλανήτη του αντιπάλου του, αν το άθροισμα είναι τοσο μεγάλο που εξουδετερώνει όλες τις θεμελιώδεις ή τις συμπτωματικές του δυνάμεις. Το παιχνίδι γίνεται περισσότερο δύσκολο αν προστεθούν και οι τιμές που αφορούν τις κοσμικές ακτίνες. Αυτό σημαίνει πως αν ένας πλανήτης ενός παίκτη πλησιάζει κάποιον άλλον δικό του, τότε η δύναμή τους μεγαλώνει. Έτσι λοιπόν, οι παίκτες κινούν τους πλανήτες τους στο ταμπλό, υπολογίζουν το άθροισμα των αστρολογικών πλανητικών δυνάμεων που συγκεντρώνουν, μέχρι ένας παίκτης να αιχμαλωτίσει-εξουδετερώσει τον Ήλιο του αντιπάλου του και να αναδειχθεί νικητής. 

Βιβλιογραφία:
~Moyer, A., "The Astronomers' Game: Astrology and University Culture in the Fifteenth and Sixteenth Centuries," Early Science and Medicine 4.3 (1999) 228-250.

~Της ιδίας, The Philosophers' Game: Rithmomachia in Medieval and Renaissance Europe (Michigan, 2001)
~Ouranomachia – The Astrologers’ Game, από https://starsandstones.wordpress.com/2016/01/15/ouranomachia-the-astrologers-game/