Από μέσα Αύγουστος, Απέξω Αιγόκερως: Αστρολογία και Πολιτική Προπαγάνδα.

«Ο Αιγόκερως κατευθύνει τη ματιά του στον εαυτό του,
γιατί τι μεγαλύτερο πράγμα θα μπορούσε
να θαυμάσει εκείνος,
ο οποίος έλαμψε με ευνοϊκούς οιωνούς
για τη γέννηση του Αυγούστου;» 

Marcus Manilius, Astronomica, 2.507-9

Στις αρχές του 17^ου αιώνα, ο περίφημος αστρονόμος Γ. Κέπλερ είχε αφιερώσει χρόνο αλλά και προσπάθεια, έτσι ώστε να παρουσιάσει έναν ακριβές αστρολογικό χάρτη του Ρωμαίου αυτοκράτορα Αυγούστου. Μετά από αρκετό χρόνο μελέτης και σύνθεσης όλων των πληροφοριών που είχε στη διάθεσή του, ο ίδιος παραδέχεται τη δυσκολία ενός τέτοιου εγχειρήματος. Σημειώνει ότι, ενώ δεν ήταν δύσκολο για κάποιον να υπολογίσει τις αστρολογικές όψεις για τη δεδομένη στιγμή της γέννησης του Αυγούστου, ωστόσο, δεν είχε στη διάθεσή του εκείνα τα στοιχεία που θα του επέτρεπαν να μελετήσει μία πολύ ενδιαφέρουσα όψη: το ρόλο που έπαιξε το ζώδιο του Αιγόκερω στο γενέθλιο χάρτη του Ρωμαίου αυτοκράτορα. Αξίζει να υπογραμμιστεί ότι υπήρχε αρκετά ζωηρό το ενδιαφέρον στους αστρολογικούς, αλλά και αυτοκρατορικούς κύκλους της εποχής του Κέπλερ για το πότε είχε γενέθλια ο Αύγουστος μια και σαν ιστορικό πρόσωπο υπήρξε το πρότυπο για πολλούς Ευρωπαίους ηγέτες. Ιστορικές πηγές αναφέρουν ότι ο Αύγουστος γεννήθηκε λίγο πριν τα ξημερώματα, 23 Σεπτεμβρίου 63 π.κ.Ε. Αν και υπάρχουν παραδείγματα ότι κάποιες φορές συνέδεσε το όνομά του με το γενέθλιο ζώδιό του, το Ζυγό, ωστόσο επέλεξε κατεξοχήν να τον θυμούνται  σαν Αιγόκερω.

Τόσο οι ιστορικές, λογοτεχνικές, αρχαιολογικές και νομισματικές πηγές που έχουμε στη διάθεσή μας σήμερα δεν αφήνουν αμφιβολία ότι ο Αύγουστος συνέδεσε όχι τυχαία το όνομά του με το ζώδιο αυτό, έστω και αν δεν ήταν το γενέθλιό του. Αυτό που θα παρουσιάσω στην συνέχεια αφορά τη χρήση της αστρολογίας από τον Αύγουστο σαν ένα μέσο (και όχι το μοναδικό) για τη διαμόρφωση της πολιτικής του. Σκοπός μου σε αυτό το σημείο δεν είναι τόσο η ανάλυση του γενέθλιου ωροσκοπίου του Αυγούστου (κάτι που έχει γίνει, αλλά όχι σε τόσο ικανοποιητικό βαθμό), όσο ότι το σύμβολο του Αιγόκερω, όπως και τα υπόλοιπα σύμβολα του ζωδιακού κύκλου έχουν μέσα τους μία πολύ-διαστατικότητα. Αυτή την ιδιαίτερη λειτουργία χρησιμοποίησε τόσο ο Αύγουστος όσο και οι διάδοχοί του, ώστε να γίνει η αστρολογία στα χέρια τους ένα καταπληκτικό εργαλείο διαλεκτικής. Σίγουρα η επιλογή του συγκεκριμένου ζωδίου έχει τη δική της βαρύτητα, αλλά εξίσου σημαντικό είναι η κατανόηση ότι «η γλώσσα του πεπρωμένου» ή «η γλώσσα των ουρανών» διαμόρφωνε τις πολιτικές σχέσεις του αυτοκράτορα και των υπηκόων του. Και για να υπάρχει σωστή και λειτουργική επικοινωνία μεταξύ των δύο μερών σημαίνει ότι γίνεται αμφίδρομα: τόσο ότι τη μιλούν και οι δύο σωστά όσο και ότι την κατανοούν χωρίς περιθώρια καμίας δυσερμηνείας. 

Το Ιστορικό Πλαίσιο


Στις αρχές του 1^ου αιώνα, η αστρολογία ήταν αρκετά δημοφιλής και διαδεδομένη τόσο στους απλούς πολίτες όσο και  στους αριστοκρατικούς κύκλους της Ρώμης. Ήταν επίσης ένα πεδίο έρευνας που συνδέθηκε στενά με την άσκηση εξουσίας του αυτοκράτορα σαν ένα μέσο της πολιτικής του προπαγάνδας. Η χρήση λοιπόν και η παρουσίαση ενός αυτοκρατορικού γενέθλιου χάρτη, και η προβολή του προσωπικού του ζωδίου αποτελούσε αρχικά μία πυξίδα, τόσο αστρολογική όσο και πολιτική: αυτό το πρόσωπο ήταν προδιαγεγραμμένο ότι θα είχε επιτυχία σε συγκεκριμένους τομείς και θα εξασφάλιζε για την αυτοκρατορία σταθερότητα, ευμάρεια και ένα ευνοϊκό αποτέλεσμα στο ενδεχόμενο πολεμικών συγκρούσεων ή εξεγέρσεων. Ο Ρωμαίος ιστορικός Σουητώνιος αναφέρει ένα πολύ ιδιαίτερο περιστατικό που δείχνει με χαρακτηριστικό τρόπο ότι ο Αύγουστος χρησιμοποίησε την αστρολογία σαν ένα εργαλείο που θα εδραίωνε την πολιτική του θέση και θα τον προστάτευε από μελλοντικούς πολιτικούς αντιπάλους. Εκείνος, λοιπόν και ο στρατηγός του Αγρίππας επισκέφθηκαν κάποτε έναν αστρολόγο, το Θεαγένη στην πόλη της Απολλωνίας. Το αστρολογικό προφίλ του Αγρίππα ήταν τόσο εξαιρετικό που οδήγησε τον Αύγουστο στην απόφαση να αποκρύψει από το Θεαγένη την ακριβή ώρα της γέννησής του, από φόβο μήπως ο ίδιος αποδειχθεί κατώτερος των «αστρολογικών περιστάσεων» σε σύγκριση με τον στρατηγό του. Όταν μετά από πιέσεις εμπιστεύτηκε το Θεαγένη, τότε εκείνος έπεσε από θαυμασμό και σεβασμό μπροστά στα πόδια του Αυγούστου. Μετά από αυτό το περιστατικό ο Αύγουστος κοινοποίησε το γενέθλιό του ωροσκόπιο στην αυτοκρατορία και έκοψε ασημένιο νόμισμα όπου στον οπισθότυπό του όμως απεικονιζόταν σαν το γενέθλιο ζώδιο του, ο Αιγόκερως. 

Σημασία δεν έχει τόσο η ιστορική εγκυρότητα της παρακάτω αφήγησης, όσο το να δούμε τη δυναμική που είχε η συμβολική γλώσσα της αστρολογίας στη σχέση του αυτοκράτορα και των υπηκόων του. Η κυκλοφορία του προσωπικού ωροσκοπίου του Αυγούστου και η υιοθέτηση του συμβόλου του Αιγόκερω όχι μόνο σε νομίσματα, αλλά και σε άλλα έργα τέχνης της εποχής δείχνει τον τρόπο που χρησιμοποιήθηκε η αστρολογία: τα άστρα είχαν προδιαγράψει ένα λαμπρό μέλλον για αυτόν και την αυτοκρατορία, επειδή ακριβώς οι συγκεκριμένες πλανητικές θέσεις την μέρα που γεννήθηκε του διασφάλισαν την πολιτική δύναμη και εξουσία του. Ήταν εκείνος που διάλεξαν οι ουρανοί. Η χρήση της αστρολογίας όμως ήταν δίκοπο μαχαίρι για την αυτοκρατορική εξουσία αφού μπορούσε ταυτόχρονα τόσο να την ενδυναμώσει και να την νομιμοποιήσει, όσο και να την υπονομεύσει. Από τη μία πλευρά η αστρολογία προσέφερε στον αυτοκράτορα την ευκαιρία να βρει το ρόλο του στην κοσμική τάξη των πραγμάτων, εφόσον οι πλανητικές ώρες τη στιγμή της γέννησής του αποτελούσαν τη θεϊκή έγκριση της εξουσίας του. Από την άλλη όμως πλευρά, αυτή η ίδια παραδοχή μπορούσε να κλονίσει την πολιτική του σταθερότητα, καθώς ο οποιοσδήποτε είχε βλέψεις προς την εξουσία θα μπορούσε να χρησιμοποιήσει την ίδια επικοινωνιακή οδό: με τη βοήθεια ενός αστρολόγου θα μπορούσε να ισχυριστεί ότι ο δρόμος του προς τον αυτοκρατορικό θρόνο είναι, αν όχι μόνο προδιαγεγραμμένος, αλλά και περισσότερα αστρολογικά υποσχόμενος. Συγκεκριμένες μελλοντικές ενέργειες του Αυγούστου αποδεικνύουν ότι είχε αντιληφθεί τη δυναμική της αστρολογίας, καθώς προσπάθησε με ειδικά διατάγματα να ελέγξει συγκεκριμένη μερίδα εκπροσώπων της που θεωρούσε επικίνδυνους για την πολιτική αποσταθεροποίηση της αυτοκρατορίας. 

Το ωροσκόπιο του Αυγούστου

"Ο Αιγόκερως κατευθύνει τη ματιά του στον εαυτό του—γιατί τι μεγαλύτερο πράγμα θα μπορούσε να θαυμάσει εκείνος, ο οποίος έλαμψε με ευνοϊκούς οιωνούς για τη γέννηση του Αυγούστου;" Εδώ έχουμε μία αρκετά κολακευτική αναφορά από το έργο του Μανιλίου Αστρονομικά όσον αφορά το γενέθλιο ζώδιο του αυτοκράτορα Αυγούστου, αναδεικνύοντας την περίοπτη θέση που απέκτησε σαν σύμβολο αυτοκρατορικής προπαγάνδας. Παρόλο αυτά, όπως ήδη αναφέραμε το γενέθλιο ζώδιό του ήταν ο Ζυγός, καθώς και ο ωροσκόπος του. Θα περίμενε λοιπόν κάποιος ότι το ζώδιο του Ζυγού θα κυριαρχούσε στην αυτοκρατορική αστρολογική εικονογραφία. Αν και υπάρχουν ενδείξεις στη λογοτεχνία της εποχής ότι κάποιες φορές ο Αύγουστος συνέδεσε το όνομά του με τον Ζυγό, ωστόσο επέλεξε κάτι πολύ διαφορετικό για τη δημόσια εικόνα του. Αυτό μας κάνει να αναρωτιόμαστε τόσο το λόγο όσο και κατά πόσο ο Αιγόκερως είχε κάποια σημαντική θέση στο  προσωπικό του ωροσκόπιο. Τα παραπάνω ερωτήματα απασχόλησαν αστρολόγους τόσο της Αναγέννησης όσο και σύγχρονους. Μάλιστα ο ίδιος ο Κέπλερ στα γραπτά του εμφανίζεται αρκετά προβληματισμένος με την συγκεκριμένη επιλογή μια και ο Αιγόκερως δεν φαίνεται να είχε κάποια ιδιαίτερη «χαρισματική» ή τυχερή σημασία σε ένα ωροσκόπιο. Μελέτες έχουν προσεγγίσει το θέμα από διαφορετικές σκοπιές. Μία από αυτές εξηγεί ότι λόγω των περιορισμών που παρουσίαζε το Ρωμαϊκό ημερολόγιο πριν την καθιέρωση του Ιουλιανού ημερολογίου το 46π.κ.Ε., και τη διαφορά που προέκυψε ανάμεσα στην αντιστοιχία πολιτικών και αστρονομικών ετών, υποτίθεται ότι η καταγεγραμμένη γέννηση του Αυγούστου το Σεπτέμβριο έγινε στα τέλη Δεκεμβρίου, όταν ο Ήλιος βρισκόταν στην πραγματικότητα στο ζώδιο του Αιγόκερω. Ωστόσο, κάτι τέτοιο δεν φαίνεται να ευσταθεί αφού ήδη από το 63π.κ.Ε. το ημερολόγιο της «εποχής της Δημοκρατίας» (ρεπουμπλικανική περίοδος) ήταν στην πραγματικότητα σε συγχρονισμό με το ηλιακό έτος και έτσι σχεδόν ακολουθούσε το Ιουλιανό.  

Παίρνοντας σαν παραδοχή ότι ο γενέθλιος μήνας του Αυγούστου είναι ο Σεπτέμβριος, δύο είναι οι βασικές προσεγγίσεις των μελετητών για το ποια ήταν η εξέχουσα θέση του Αιγόκερω στο αυτοκρατορικό ωροσκόπιο. Η πρώτη υποστηρίζει ότι ο Αιγόκερως δεν ήταν το γενέθλιο ζώδιο του Αυγούστου, αλλά το ζώδιο τη στιγμή της σύλληψής του. Αν, λοιπόν, είχε όντως γεννηθεί 23 Σεπτέμβρη 63π.κ.Ε., τότε ανάλογα κ η σύλληψή του θα έπρεπε να είχε γίνει 24 Δεκεμβρίου της προηγουμένης χρονιάς, τότε που ο Ήλιος ανέτειλε στο ζώδιο του Αιγόκερω. Η γνώση αυτής της στιγμής για έναν γενέθλιο χάρτη στην αρχαιότητα ήταν όντως πολύ σημαντική, παρόλο αυτά στη δική μας περίπτωση δεν μπορούμε να απαντήσουμε με ασφάλεια πότε ήταν η στιγμή αυτή για τον Αύγουστο. Η δεύτερη προσέγγιση θεωρεί ότι λόγος που έπαιξε τόσο μεγάλο ρόλο το ζώδιο αυτό στην αυτοκρατορική προπαγάνδα είναι γιατί ο Αύγουστος είχε τη Σελήνη του στον Αιγόκερω. Σύγχρονες με την τότε εποχή αστρολογικές αναφορές σημειώνουν το πόσο σημαντική ήταν η θέση της Σελήνης για έναν γενέθλιο χάρτη. Συμπληρωματικά έχει επίσης προταθεί ότι ο Κλήρος της Τύχης του Αύγουστου βρισκόταν στον Αιγόκερω, άρα και ήταν λογική η έμφαση που του δόθηκε.

Από το Αστρολογικό Σύμβολο στην Πολιτική Προπαγάνδα 

Virgil Finlay.

Τα παραπάνω ερμηνευτικά μοντέλα έχουν από μόνα τους ιδιαίτερη βαρύτητα, έστω και αν δεν επεξηγούν ικανοποιητικά τον τόσο σημαντικό ρόλο που έπαιξε στην αυτοκρατορική προπαγάνδα το συγκεκριμένο ζώδιο. Φαίνεται δηλαδή πως η θέση του Ήλιου, ο ωροσκόπος, η θέση της Σελήνης, ο Κλήρος της Τύχης και η στιγμή της σύλληψης πριν τη γέννηση ήταν στοιχεία στη μελέτη ενός αστρολογικού χάρτη. Αυτό που πρέπει να επισημανθεί είναι ότι ο καθορισμός του Αιγόκερω σαν το σύμβολο του Αυγούστου είναι το αποτέλεσμα όχι μίας εγγενούς υπεροχής του στο γενέθλιό του χάρτη, αλλά μία πολύ συνειδητή επιλογή πολύ πιθανόν σε συνεργασία με τους προσωπικούς του αστρολόγους, αλλά και με τους ποιητές και τους καλλιτέχνες της εποχής του, όπου φρόντισαν να εντυπώσουν με την τέχνη τους την αυτοκρατορική εικόνα και ιδεολογία. Ωστόσο, το ερώτημα παραμένει γιατί η επιλογή του Αιγόκερω για να φωτίσει αυτές τις πτυχές και όχι για παράδειγμα του Ζυγού, που ίσως θα ταίριαζε καλύτερα στις αρετές που έπρεπε να φέρει τότε ο αυτοκράτορας όπως η δικαιοσύνη (iustitia).  

Virgil Finlay.

Στην πραγματικότητα ο Αιγόκερως ανήκει (όπως και ο Ζυγός) στα τροπικά ζώδια και σημειοδοτεί το χειμερινό Ηλιοστάσιο. Το άνοιγμα της περιόδου αυτής συνδέεται παραδοσιακά με την Αναγέννηση του κόσμου, την έναρξη του νέου έτους, με τη φαινομενική στάση, αλλά και την άνοδο του Ηλίου όλο και ψηλότερα στον ορίζοντα, τις μέρες να μεγαλώνουν και το φως να κερδίζει και πάλι το χαμένο έδαφος. Λαμβάνοντας υπόψη τα παραπάνω, αστρολογικά ο συσχετισμός δύο παρορμητικών ζωδίων, Ζυγού και Αιγόκερω στο ωροσκόπιο του Αυγούστου, και η σχέση τους με την αλλαγή εποχών δίνει μία ακόμα ερμηνευτική διάσταση. Όλες αυτές οι αλλαγές «κουμπώνουν» αρκετά καλά με το τι ήταν η έλευση του Αυγούστου για τη Ρωμαϊκή αυτοκρατορία. Από το 133π.κΕ. η πολιτική αποσταθεροποίηση είχε οδηγήσει σταδιακά τη Ρώμη σε μία σειρά εμφύλιων συγκρούσεων που έφεραν σε κρίση στις παραδοσιακές δομές και αξίες του πολιτειακού της συστήματος. Λίγοι ιστορικοί θα διαφωνήσουν ότι η έλευση του Αυγούστου αποτελεί ένα κομβικό σημείο μετάβασης από τη σκοτεινή περίοδο των εμφυλίων σε μία χρυσή εποχή, από την σκληρή εποχή της ατέλειωτης νύχτας στις ζωογόνες ακτίνες του Ήλιου.

 

Vincenzo Maria Coronelli

Οι μεταρρυθμίσεις που έφερε ο Αύγουστος σε όλα τα επίπεδα έφεραν τη Ρώμη πιο κοντά στο φως με αποκορύφωση την αλλαγή του ίδιου της του πολιτεύματος της, από Δημοκρατία (Republic) σε Αυτοκρατορία, με ανώτατη και ύπατη εξουσία τον ίδιο τον Αύγουστο. Ανέτειλε πια ένα «αυτοκρατορικό χειμερινό ηλιοστάσιο» για τους Ρωμαίους. Ο Αύγουστος χρησιμοποίησε το μέρος για να χρωματίσει το όλον, ή διαφορετικά το σημαίνον για το σημαινόμενο. Η υιοθέτηση του Αιγόκερω σαν το προσωπικό του σύμβολο ενίσχυε όσο τίποτε περισσότερο τις πολιτικές του επιταγές: σταθερότητα, συντηρητισμός, σταθεροποίηση, εξουσία, και πειθαρχία, δηλαδή παραδοσιακές ποιότητες που αποδίδονται στον Αιγόκερω και τον κυβερνήτη πλανήτη του τον Κρόνο. Όλα μεν είχαν στην ουσία αλλάξει, αλλά παρέμεναν το ίδιο σταθερά και παραδοσιακά. Αστρολογικά ο συσχετισμός δύο παρορμητικών ζωδίων στο γενέθλιο ωροσκόπιο του Αυγούστου και η σύνδεσή τους με εκείνα τα κομβικά σημεία που δηλώνουν την αλλαγή (τροπή) των εποχών δίνει μία ακόμα ερμηνευτική διάσταση: αν ο Ζυγός ήταν παραδοσιακά το γενέθλιο ζώδιο του Αυγούστου σημαίνει επίσης ότι γεννήθηκε κοντά στην φθινοπωρινή ισημερία. Για τους Ρωμαίους αστρολόγους το να γεννηθεί κάποιος κοντά σε μία από τις τέσσερεις ηλιακές τροπές, Ηλιοστάσιο ή Ισημερία (που σημαίνει ότι και η σύλληψή του έγινε κοντά σε μία άλλη ηλιακή τροπή) ήταν ένα εξαιρετικό στοιχείο για τη ζωή και την προσωπικότητα κάποιου. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι οι μυθικοί και πρώτοι βασιλείς της Ρώμης, τα αδέλφια Ρέμος και Ρωμύλος των οποίων παραδοσιακά θεωρείτο ότι η σύλληψη έγινε στο θερινό Ηλιοστάσιο και η γέννησή τους κοντά στην εαρινή ισημερία. 

Η Αστρολογία, το Σύμβολο και ο Λόγος

Έχουμε αναφέρει και στο παρελθόν ότι η τέχνη της αστρολογίας, της ερμηνείας και κατανόησης των πλανητικών κινήσεων και ουράνιων ενεργειών συνιστά σε ένα σημαντικό βαθμό τη λογική, τον Λόγο με την έννοια δηλαδή ότι διαμορφώνει, οργανώνει, και θα τολμούσα να πω ότι σε ορισμένες περιπτώσεις ελέγχει τις ιδεολογικές επιταγές που χαρακτηρίζουν την κάθε εποχή. Υπό αυτό το πρίσμα, μήπως τελικά πρέπει να θέσουμε διαφορετικά την ερώτηση ποιος ήταν ο λόγος ή λόγοι που ο Αιγόκερως επιλέχθηκε να έχει σημαντική θέση στο γενέθλιο ωροσκόπιο του Αυγούστου; Η στάση που δείχνει ο ακαδημαϊκός χώρος στη μελέτη της αστρολογίας και της θέσης της στην ιστορία των Ιδεών σαν ένα φαινόμενο περιθωριακό, "μη επιστημονικό", ένα εργαλείο σε χέρια τσαρλατάνων που απευθύνεται σε ένα άξεστο και αμόρφωτο κοινό, έχει συντελέσει σε μεγάλο βαθμό στον αποκλεισμό εναλλακτικών ερμηνευτικών προσεγγίσεων πάνω σε διάφορα ιστορικά φαινόμενα, αλλά και στη διαστρέβλωση πολλές φορές της ίδιας της ιστορικής πραγματικότητας. Στην περίπτωση του Αυγούστου δεν έχουμε απλά να κάνουμε με την επιλογή ενός πιο "βολικού συμβόλου" πολιτικής προπαγάνδας, αλλά επίσης με το πόσο άμεση ήταν η προσωπική εμπειρία και συμμετοχή στα φαινόμενα που σημειώνονταν στη φύση και της ίδιας της ροής του χρόνου. Ίσως σε αυτό το σημείο να οφείλεται και η δυσκολία που έχουν τόσο οι αστρολόγοι, όσο και οι ιστορικοί όταν προσεγγίζουν τους γενέθλιους χάρτες προσώπων της αρχαιότητας: το γεγονός δηλαδή ότι τα σύμβολα και η ερμηνεία τους δεν ήταν «αστρολογικά άκαμπτα» στον τρόπο που χρωμάτιζαν έναν γενέθλιο χάρτη, αλλά ένας ζωντανός έναρθρος και διακριτός λόγος. Με απλά λόγια οι σωστές πολιτικές κινήσεις  του Αυγούστου δεν ήταν διαχωρισμένες από ένα ευνοϊκό αστρολογικό γενέθλιο σύμβολο, ήταν ένα και το αυτό, κάτι που γνώριζε τόσο εκείνος όσο και οι υπήκοοί του. Ο αρχαίος κόσμος δεν κατακερμάτιζε με "αριστοτελικό τρόπο" την πραγματικότητα, την αντιλαμβανόταν ως όλον. Με τον ίδιο τρόπο, η σχέση σωστού πολιτικού σχεδιασμού και αστρολογίας δεν είναι σχέση απόστασης, αλλά σχέση συγχώνευσης. Ο Αύγουστος επέλεξε να «γεννηθεί Αιγόκερως» όχι γιατί ο Ήλιος του ανέτειλε στο ζώδιο του Αιγόκερω, αλλά γιατί το σύμβολο ήταν εκεί όταν «γεννήθηκε ο Αύγουστος». 

[*Μέρος της ανάρτησης αυτής έχει φιλοξενηθεί σε άρθρο μου που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό "Αστρολογική Πυξίδα", τεύχος 4, Ιανουάριος 2014 με τον τίτλο "Το Μυστικό του Αυτοκράτορα", σελ. 82-83] 

Βιβλιογραφία

~T. Barton, “Augustus and Capricorn: Astrological Polyvalency and Imperial Rhetoric”, JRS 85 (1995) 33-51.
~G. P. Goold, Manilius: Astronomica (Loeb Classical Library No. 469).
~C. Sogno, “Astrology, Morality, the Emperor, and the Law in Firmicus Maternus' "Mathesis"”, Illinois Classical Studies 30 (2005) 167-176.
~Κ. Volk, Manilius and his Intellectual Background (Oxford, 2009).

  

 

 

Η Σταχτοπούτα, η Σφίγγα και η Μύηση της Αφροδίτης.

"Παραμένουμε προσκολλημένοι στις εικόνες

της παιδικής ηλικίας που δεν έχουμε ξορκίσει,

και επομένως απρόθυμοι μπροστά 

στις διαβάσεις της ενηλικίωσής μας."

~Joseph Campbell, Ο Ήρωας με τα Χίλια Πρόσωπα

Μία από τις ασυνήθιστες ιστορίες της Ελληνικής αρχαιότητας που σχετίζεται με την Αίγυπτο είναι αυτή που συνδέει την τρίτη πυραμίδα της Γκίζας με την περίφημη εταίρα Ροδώπη. Ο μύθος της Ροδώπης θυμίζει αρκετά τη "Σταχτοπούτα", το πιο διαδεδομένο ίσως παραμύθι του κόσμου με τις περισσότερες παραλλαγές. Αδιαμφισβήτητα, η συγκεκριμένη ιστορία συνδέεται έμμεσα με τελετουργικές διαβάσεις που αφορούν το πέρασμα από την παιδική στη γυναικεία ενηλικίωση-μεταμόρφωση. Μέσα από το μύθο της Ροδώπης, λοιπόν, θα εξετάσουμε το συμβολικό ρόλο που είχαν τα υποδήματα σε αυτές τις τελετές διάβασης, πώς η κατασκευή μίας πυραμίδας για χάρη της Ροδώπης αργότερα γίνεται το κάστρο της μεσαιωνικής Σταχτοπούτας, και πώς όλα αυτά συνδέονται αστρολογικά με τον αστερισμό του Αετού [Λατινικά, Aquila].

Ο Αφηγηματικός Κύκλος της Ροδώπης-Σταχτοπούτας.

Ο μύθος της Ροδώπης ακολουθεί πιστά την αφηγηματική πορεία της σύγχρονης Σταχτοπούτας στο τέλος της, όταν ο πρίγκιπας ψάχνει την κάτοχο του παπουτσιού και τελικά την παντρεύεται. Η πιο ολοκληρωμένη εικόνα του μύθου βρίσκεται στο έργο του Στράβωνα, Γεωγραφικά [17.1.33] όπου αφηγείται την ιστορία της εταίρας με το όνομα Ροδώπη ή Δορίχη, αν και υπάρχουν τόσο προγενέστερες όσο και μεταγενέστερες αναφορές στη λογοτεχνική παράδοση. Ο Στράβωνας συζητώντας γενικά για τις πυραμίδες της Αιγύπτου αναφέρεται σε μία μικρή πυραμίδα που στοίχισε αρκετά χρήματα, κατασκευασμένη από μαύρο λίθο με προέλευση την Αιθιοπία. Ο τάφος αυτός ήταν γνωστός ήδη από τότε σαν ο "Τάφος της Εταίρας", χτισμένος από το σύζυγο της. Διαβάζουμε: "Καθώς έκανε μπάνιο [η Ροδώπη], ένας αετός άρπαξε ένα από τα σανδάλια της από την ακόλουθό της και το μετέφερε στη Μέμφιδα. Και την ώρα που εκεί ο βασιλιάς απένειμε δικαιοσύνη έξω, όταν έφθασε ο αετός πάνω από το κεφάλι του, πέταξε το σανδάλι στα πόδια του. Και ο βασιλιάς παρακινημένος από το όμορφο σχήμα του σανδαλιού και από το περίεργο αυτό επεισόδιο, έστειλε άνδρες παντού μέσα στη χώρα για να βρουν τη γυναίκα στην οποία ανήκε το σανδάλι. Όταν αυτή βρέθηκε στη Ναύκρατη, την μετέφεραν στην Μέμφιδα, έγινε γυναίκα του βασιλιά και όταν πέθανε την τίμησε με την κατασκευή της πυραμίδας που αναφέρθηκε παραπάνω." 

Την ίδια ιστορία αφηγείται και ο Ρωμαίος Κλαύδιος Αιλιανός στο Ποικίλη Ιστορία [Varia Historia, 13.33] λέγοντας ότι ήταν ο φαραώ Ψαμμήτιχος, εκείνος που γοητεύτηκε από το χαμένο σανδάλι της Ροδώπης.  Πριν όμως από τις αφηγήσεις του Στράβωνα και του Αιλιανού, η σύνδεση της τρίτης πυραμίδας στο υψίπεδο της Γκίζας με το μύθο της Ροδώπης βρίσκεται στον Ηρόδοτο, ο οποίος μάλιστα θεωρεί ότι δεν υπάρχει καμία σύνδεση [Ιστορίαι, 2.124-135]. Ανεξάρτητα από την αφήγηση για το χαμένο σανδάλι, ο Διόδωρος Σικελιώτης, τέσσερις αιώνες μετά τον Ηρόδοτο επίσης αναφέρεται στη συγκεκριμένη πυραμίδα ως το δώρο από τους πρώην εραστές της Ροδώπης, οι οποίοι λόγω της αγάπης τους προς αυτήν ανέλαβαν την οικοδόμησή της. 

Ροδώπη: το ροδαλό πρόσωπο της Σφίγγας ;

Είναι προφανές ότι παραλλαγές της ιστορίας της Ροδώπης κυκλοφορούσαν από νωρίς στις ελληνικές κοινότητες της Αιγύπτου, όπου και ήταν περίφημη για τις υπηρεσίες της σαν εταίρα. Το αν όντως ήταν ένα υπαρκτό πρόσωπο είναι από μόνο του ένα άλλο θέμα προς συζήτηση καθώς σε διαφορετικές πηγές επιβεβαιώνεται χρονικά η ύπαρξή της, ήδη από τον 6ο αιώνα. Έχουμε να κάνουμε με μία διάσημη εταίρα που είτε η ίδια, είτε οι εραστές της, είτε ο μέλλοντας συζυγός της και φαραώ έχτισε την πυραμίδα προς τιμή της. Ποια όμως είναι η σχέση της Ροδώπης με το υψίπεδο της Γκίζας; Γνωρίζουμε ότι  οι Έλληνες χρησιμοποιούσαν το επίθετο "ροδώπις", δηλαδή αυτή που έχει ροδαλά μάγουλα για να αναφερθούν στη ροδομάγουλη επίσης Σφίγγα της Αιγύπτου. Ο συσχετισμός της Σφίγγας σαν μυθολογικό ον με γυναίκες αμφιβόλου ήθους επιβεβαιώνεται αργότερα και από το συγγραφέα Αθήναιο, αναφέροντας ότι κάθε πόρνη είναι σαν μία Θηβαϊκή Σφίγγα, η οποία μιλάει αινιγματικά για να ξελογιάσει όσους πλαγιάσουν μαζί της [Δειπνοσοφισταί, 13.558d]. Στη μεταγενέστερη αφηγηματική παράδοση φαίνεται πως το πνεύμα της νεκρής Ροδώπης εξακολουθούσε να συμπεριφέρεται σαν μία εταίρα που τριγυρνούσε ανάμεσα στις πυραμίδες και τη Σφίγγα με τη μορφή μίας εντελώς γυμνής γυναίκας.

Σφίγγα, Perino del Vaga (1500–47)

Η παράδοση αυτή συναντάται και στην αφήγηση του περιηγητή του 17ου αιώνα, N.C. Radzivilius όταν αναφέρει ότι το κεφάλι της Αιγυπτιακής Σφίγγας απεικονίζει την περίφημη Ροδώπη "η οποία είναι θαμμένη στην τρίτη πυραμίδα και όπως λέγεται το πνεύμα της έχει στοιχειώσει τη Σφίγγα". Στο ίδιο ύφος κινείται και ο Άγγλος περιηγητής George Sandys, επιβεβαιώνοντας τη ζωντανή στις μέρες του σύνδεση που υπήρχε ανάμεσα στην Αιγυπτιακή Σφίγγα και την πόρνη. Μάλιστα, το γεγονός ότι αναφέρει πως το πρόσωπο της Σφίγγας κατασκευάστηκε σύμφωνα με τη μορφή μίας γυναίκας από τη Αιθιοπία, απηχεί την αναφορά του Στράβωνα ότι ο λίθος για την κατασκευή της πυραμίδας της Ροδώπης είχε την ίδια προέλευση. 
Συμπερασματικά, ο μύθος της Ροδώπης ανάμεσα στα άλλα φαίνεται πως συνδέεται με την εικόνας της ανεξάρτητης γυναίκας-πόρνης, η οποία δεν είναι μέλος κάποιας οικογένειας ή άλλης ομάδας, αλλά μία περιπλανώμενη μορφή που εν ζωή στοιχειώνει τις ζώες των ανδρών με την έντονη αινιγματική θηλυκότητά της, και σαν πνεύμα-φάντασμα στοιχειώνει το χώρο εκείνο που βρίσκεται υπό την αιγίδα της, τις πυραμίδες, αλλά και την ίδια τη Σφίγγα. Κάθε συνεύρεση μαζί της καταλήγει στην εξής ερώτηση: "Ποιος είμαι πραγματικά;"

Το χαμένο σανδάλι και η χαμένη παιδική ηλικία.

Το αίνιγμα κάθε σφίγγας δεν είναι τίποτα λιγότερο από ένα αίνιγμα που ζητά την απάντηση στην ερώτηση "ποιος άραγε είσαι και προς τα πού πηγαίνεις;" Ο μύθος της Ροδώπης-Σταχτοπούτας ιδωμένος υπό αυτό το πρίσμα συνδέεται με αφηγηματικούς κύκλους που αφορούν τελετές διάβασης, και στην προκειμένη περίπτωση τη μεταμόρφωση-μύηση του κοριτσιού σε γυναίκα, της παρθένας σε πόρνη, της κόρης σε σύζυγο. Από ψυχολογική σκοπιά, σύμφωνα με το Φρόυντ το παπούτσι συμβολίζει το αιδοίο, συνδέεται με τη σεξουαλικότητα και η παρουσία του στο παραμύθι της Σταχτοπούτας υποδηλώνει ακριβώς τον τρόπο που αρχετυπικές ιδέες από το συλλογικό ασυνείδητο έχουν αποτυπωθεί στους αιώνες μέσα σε ετερόκλητες παραδόσεις και πολιτισμούς. 

Το "χαμένο σανδάλι, γοβάκι, παντόφλα" αποτελεί το συμβολο για την απώλεια της παιδικής ηλικίας, το πέρασμα στην εφηβεία προς την ενηλικίωση. Για τον ρόλο των υποδημάτων γενικότερα σαν το όχημα για το πέρασμα-μύηση από τη μία κατάσταση στην άλλη έχουμε μιλήσει και παλαιότερα [Δες, εδώ]. Είχαμε αναφέρει ότι στο αρχαίο νεκροταφείο του Κεραμεικού, στην Αθήνα πήλινα ομοιόματα παπουτσιών (μποτάκια) έχουν βρεθεί σε παιδικές ταφές σημειοδοτώντας αυτή ακριβώς τη διάβαση: από τη ζωή στο θάνατο, αλλά και την συμβολική διάβαση του παιδιού προς την ενηλικίωση που δυστυχώς δεν πρόλαβε να γευτεί. Ας θυμηθούμε ότι ακόμα και σήμερα ότι τόσο σε χαρούμενες όσο και σε θλιβερές περιστάσεις υπάρχει η παρουσία των υποδημάτων, πέρα από τους πρακτικούς λόγους: στις βαφτίσεις ο/η νεοφώτιστος λαμβάνει το πρώτο ζευγάρι παπούτσια σαν δώρο, αλλά και στο θάνατο ο νεκρός φοράει τα παπούτσια του στην ταφή του. 

Δεν θα πρεπει να παραλήψουμε ότι αν και δεν γνωρίζουμε το χρώμα από τα σανδάλια της Ροδώπης, σίγουρα το ροδαλό χρώμα στα μαγουλά της δεν είναι τυχαίο. Το χρώμα αυτό αρχετυπικά συνδέεται με το πάθος και τη σεξουαλικότητα της γυναίκας, το πέρασμα από την παιδική ηλικία στη σεξουαλική ωρίμανση μέσα από την έναρξη του έμμηνου κύκλου της και τη διάρρηξη του παρθενικού υμένα, καθώς εμφανίζεται συχνά σαν χρώμα σε παραμύθια που αφορούν ηρωΐδες: το κόκκινο μήλο της Χιονάτης και τα κόκκινα μάγουλά της, η Κοκκινοσκουφίτσα ή ακόμα και τα κόκκινα παπούτσια της Ντόροθυ από το "Μάγο του Οζ" του Λ.Φ. Μπάουμ. Τέλος, δεν είναι τυχαίο ότι στο παραμύθι της Σταχτοπούτας όπως καταγράφεται από τον Τ. Περρώ, στις 12 το βράδυ χάνει το "γοβάκι" της, υποδηλώνοντας τον τυπικό ετήσιο εμμηνοροϊκό κύκλο των γυναικών, δώδεκα φορές μέσα σε έναν χρόνο. 

Από την Πυραμίδα της Ροδώπης στο Κάστρο της Σταχτοπούτας

Η σύνδεση της ιστορίας της Ροδώπης με τις πυραμίδες σίγουρα δεν είναι συμπτωματικού χαρακτήρα επειδή ο χώρος δράσης της ήταν η Αίγυπτος. Η πυραμίδα αποτελεί από μόνη της ένα αρχετυπικό στερεό με ένα αρκετά πλούσιο συμβολικό περιεχόμενο. Το θέμα μας εδώ δεν ειναι η ανάλυση του περιεχομένου αυτού, όσο ο ρόλος που παίζει ένα οικοδόμημα στο χτίσιμο του μύθου. Τόσο η πυραμίδα, όσο και το μεσαιωνικό κάστρο είναι εκεί που η Ροδώπη-Σταχτοπούτα χρίζεται στην πρώτη περίπτωση η γυναίκα του φαραώ και στη δεύτερη περίπτωση η νέα συζυγος-βασίλισσα του πρίγκιππα που της φοράει το γοβάκι. Κατά κάποιο τρόπο, όπως η πυραμίδα αποτελεί το όχημα για τη μετάβαση της ψυχής στον άλλο κόσμο σύμφωνα με την αιγυπτιακή παράδοση, έτσι και το μεσαιωνικό κάστρο χάνει τον αμυντικό του χαρακτήρα σαν κτήριο και "πέφτει", όπως η Σταχτοπούτα ρίχνει τις δικές της "άμυνες" στην πορεία της προς την ενηλικίωση.

Στο Μεσαίωνα η κατασκευή κάστρων σηματοδοτούσε την οριοθέτηση και την κατάκτηση νέων και ξένων περιοχών. Ένα οικοδόμημα με καθαρά αρσενικές προεκτάσεις και συμβολισμούς που συνδέονται με εικόνες εξουσίας και εκφοβισμού μεταβάλλεται σε μία περιοχή κατεξοχήν γυναικεία για την τέλεση της θηλυκής διαβατήριας τελετής. Δεν είναι τυχαίο ότι και σε άλλα παραμύθια, όπως αυτό της Ωραίας Κοιμωμένης, το κάστρο είναι ο χώρος όπου με ένα φιλί η ηρωΐδα ανασταίνεται από τον κόσμο των νεκρών. Φαίνεται έτσι, ξεκάθαρα πως για κάθε μεταμορφωτική-μυητική διάβαση παίζει πολύ σημαντικό ρόλο η σκηνογραφία του χώρου. Έως ένα βαθμό, ακόμα και σήμερα το κάστρο που δεσπόζει στο κέντρο κάθε πάρκου Ντίσνεϋλαντ στον κόσμο προσφέρει τη δυνατότητα σε όποια γυναίκα θέλει να μεταμορφωθεί σε πριγκίπισσα τη μέρα του γάμου της, προσφέροντας πακέτα γαμήλιων τελετών που είναι σκηνοθετημένα μέχρι την τελευταία λεπτομέρεια πάνω σε αυτό το μοτίβο. 

Ροδώπη, μία ορκισμένη παρθένος. 

Tiziano Vecelli (Titian), 1565

Το μοιραίο, αναπόφευκτο και ενδεχομένως το βίαιο της μετάβασης από την εφηβεία στην ωρίμανση εκδηλώνεται στην Ελληνική μυθολογία και από μία άλλη Ροδώπη, και η συνωνυμία πιθανότατα δεν είναι καθόλου τυχαία. Σύμφωνα με έναν άλλο μύθο, η Ροδώπη ήταν ένα νεαρό κορίτσι που αγαπούσε πολύ το κυνήγι και τα άγρια ζώα, ήταν πολύ καλή δρομέας και τοξότρια, και στην εμφάνιση έμοιαζε με αγόρι τόσο στα ρούχα όσο και στην κόμμωση. Για να σφραγίσει την αφοσίωσή της στη θεά Άρτεμη--τη θεά/σύμβολο της αιώνιας αγνότητας και παρθενίας--η Ροδώπη ορκίστηκε ότι θα παραμείνει για πάντα παρθένος, θα αποστρέφεται την παρέα των ανδρών και δεν θα παραδωθεί ποτέ στα βίαια πάθη της Αφροδίτης. Η θεά του έρωτα δεν θα μπορούσε να συγχωρέσει μία τέτοια προσβολή, και έτσι ενέπνευσε ασυγκράτητη ερωτική μανία στη Ροδώπη που εκδηλώθηκε στο πρόσωπο του Ευθύνικου [προσέξτε τη σημειολογία του ονόματος εδώ]. 

Η Άρτεμη εκδικητικά διέκοψε την συνεύρεση των δύο εραστών, και στο σημείο όπου η νεαρή κοπέλα έχασε την παρθενία της, τη μεταμόρφωσε σε μία πηγή που πήρε το όνομα Στυξ. Ίσως οι ομόηχες λέξεις Στυξ και Σφιγξ να σχετίζονται κατά κάποιο τρόπο με το μυθολογικό κύκλο αυτής της Ροδώπης και της αντίστοιχης Αιγυπτίας. Πρόκειται για άλλη μία αφήγηση που υποδηλώνει τη διάβαση από την εφηβεία στην ωρίμανση με χαρακτηριστική τη δήλωση του αμφίσημου παρουσιαστικού της Ροδώπης που πριν την μεταμόρφωσή της δεν ήταν ούτε ακριβώς άντρας, αλλά ούτε ακριβώς και γυναίκα. Σε αυτή την πηγή αργότερα επιβεβαιωνόταν και η εγκυρότητα όρκων που σχετίζονταν με ανάρμοστες σεξουαλικές συμπεριφορές και παραπτώματα. 

Από τη μύηση της Αφροδίτης στον αστερισμό του Αετού [Aquila].

Antonio Allegri da Correggio, 1525

Το μοναδικό κείμενο που εξηγεί με έναν αστρολογικό τρόπο τη σύνδεση του αετού με την αρπαγή του σανδαλιού βρίσκεται στο έργο Poeticon Astronomicon [Ποιητική Αστρονομία] του Ρωμαίου συγγραφέα Γάιου Ιούλιου Υγίνου [Poet. Astron. 2.16]. Ο Υγίνος αναλύοντας το μυθολογικό υπόβαθρο για την προέλευση του αστερισμού του Αετού [Aquila] αναφέρει πως κάποτε ο Ερμής ερωτεύτηκε την Αφροδίτη, αλλά δεν μπορούσε να την πλησιάσει και για αυτό το λόγο είχε απαγοητευτεί. Τότε ο Δίας τον λυπήθηκε, και όταν η Αφροδίτη λουζόταν στον ποταμό Αχελώο, έστειλε τον αετό του να της κλέψει το ένα της σανδάλι, το οποίο μετέφερε στην Αίγυπτο και το άφησε στα χέρια του Ερμή. Η Αφροδίτη ακολούθησε τον αετό και συνάντησε τον Ερμή. Μετά την ερωτική τους συνεύρεση, τοποθέτησε στον ουρανό τον αετό σαν αστερισμό για να εκδηλώσει την ευγνωμοσύνη του. Οι νοηματικές συνάφειες με το μύθο της Ροδώπης-Σταχτοπούτας είναι προφανείς. Εδώ πλέον η Αφροδίτη γίνεται το σύμβολο-αρχέτυπο της γυναικείας σεξουλικότητας και ολοκλήρωσης. 

Μυθολογικά, η Αφροδίτη με τον Ερμή συνδέονται με τον Ερμαφρόδιτο, όμως μία σειρά πήλινων πινάκων από τους Επιζεφύριους Λοκρούς, Ελληνική αποικία της Κάτω Ιταλίας ενώνει πολύ πιθανόν εικονογραφικά τους δύο θεούς σε ιερό-γάμο, επιβεβαίνοντας μία ζωντανή μυθολογική αφήγηση αρκέτα πριν την αναφορά στον Υγίνο. Όπως φαίνεται και στην εικόνα, η Αφροδίτη είναι πάνω σε ένα άρμα που σέρνουν δύο φτερωτές μορφές, ένα αγόρι και ένα κορίτσι που κρατούν αντίστοιχα ένα αλάβαστρο και ένα περιστέρι--και τα δύο σύμβολα της θεάς, αλλά και της σεξουαλικότητας των δύο φύλων. Πίσω από την Αφροδίτη βρίσκεται ο Ερμής που ετοιμάζεται να ανεβεί στο άρμα, κάνοντας μία χαρακτηριστική χειρονομία που υποδηλώνει πρόκληση-πρόσκληση ερωτικού ενδιαφέροντος. Είναι έτσι εξαιρετικά πιθανό να έχουμε εδώ τη σύνδεση κάποιας λατρείας-μύησης στο ιερό των Επιζεφ. Λοκρών που βρέθηκε ο πίνακας και που αφορά κάποια τελετή διάβασης των μεν αγοριών σε άντρες και των δε κοριτσιών σε γυναίκες. Παρατηρούμε ότι και ο Ερμής απεικονίζεται ως γενειοφόρος ώριμος άνδρας μια και η έναρξη της τριχοφυΐας στο πρόσωπο φέρνει τους νεαρούς εφήβους ένα βήμα πιο κοντά στην ενηλικίωση. Να σημειώσουμε ότι και στις μεσαιωνικές αφηγήσεις υπάρχουν αντίστοιχα παραμύθια στην Ιρλανδία της αρσενικής θα λέγαμε Σταχτοπούτας με το όνομα Becan [Cinderlad].
  
Το αιώνιο Αίνιγμα: ποιος είσαι;

Frantisek Kupka

Η εξαιρετική απήχηση του παραμυθιού της Σταχτοπούτας δηλώνει ακριβώς την απήχηση των συμβολισμών και των αρχετύπων που βρίσκονται εκτός χωρο-χρονικών περιορισμών καθώς και πέραν μίας και μοναδικής προσέγγισης, εφόσον επιδέχονται πολλαπλές ερμηνείες. Η μαγεία των διηγήσεων αυτών είναι ότι μπροστά τους ο άνθρωπος έχει την εξαιρετική ευκαιρία να παρατηρήσει τον εαυτό του φρακταλικά μέσα από μία δια βίου εμπειρία ωρίμανσης. Πρόκειται για μία διαχρονική διαδρομή ανάμεσα σε μία φανταστική οδό από Σφίγγες, οι οποίες ψιθυρίζουν στο αυτί μας τις αινιγματικές λέξεις-κλειδιά, κάθε φορά που σκύβουμε για να δοκιμάσουμε το κάθε χαμένο σανδάλι-γοβάκι που βρίσκεται στο δρόμο μας. 

Βιβλιογραφία:

~Bayless M., "Disney's Castles and the Work of the Medieval in the Magic Kingdom,"in Pugh T. and Aronstein S. (eds.) The Disney Middle Ages. A Fairy-Tale and Fantasy Past [2012], 37-57.

~Hansen, W., Ariadne's Thread: A Guide to International Tales Found in Classical Literature [2002]. 

~Litinas, N., "Strabo's sources in the Light of a Tale," in D. Dueck, H. Lindsay, S.Pothecary (eds.) Strabo's Cultural Geography: The Making of a Kolossourgia [2005] 108-117.

~Regier, W.G., Book of the Sphinx [2007].

~Sissa G., "Maidenhood without Maidenhead: the Female Body in Ancient Greece,"in D.M. Halperin, J.J. Winkler, F.I. Zeitlin (eds.) Before Sexuality: The Construction of Erotic Experience in the Ancient Greek World [1991] 339-364.

αρχέτυπες ιδέες που έχουν αποτυπωθεί από γενιά σε γενιά και τις οποίες κουβαλάμε όλοι μέσα μας, ανεξάρτητα από την κοινωνία στην οποία ερχόμαστε.

Read more at: http://www.literature.gr/ Σύμβολα και συμβολισμοί στα γνωστά μας παραμύθια, του Παντελή Λιάκα | Literature.gr

αρχέτυπες ιδέες που έχουν αποτυπωθεί από γενιά σε γενιά και τις οποίες κουβαλάμε όλοι μέσα μας, ανεξάρτητα από την κοινωνία στην οποία ερχόμαστε.

Read more at: http://www.literature.gr/ Σύμβολα και συμβολισμοί στα γνωστά μας παραμύθια, του Παντελή Λιάκα | Literature.gr

αρχέτυπες ιδέες που έχουν αποτυπωθεί από γενιά σε γενιά και τις οποίες κουβαλάμε όλοι μέσα μας, ανεξάρτητα από την κοινωνία στην οποία ερχόμαστε.

Read more at: http://www.literature.gr/ Σύμβολα και συμβολισμοί στα γνωστά μας παραμύθια, του Παντελή Λιάκα | Literature.gr