Ερωτοστασία: Ζυγίζοντας τον Έρωτα στη Ζυγαριά της Αφροδίτης.

"[...] όταν ο εραστής του απουσιάζει, 

με τον ίδιο τρόπο ποθεί και ποθείται, 

αφού τον κατέχει ο Aντέρωτας, 

που είναι η αντανάκλαση -μέσα στην ψυχή του- 

του έρωτα που εισπράττει από τον εραστή."

Πλάτων, Φαίδρος 255d-e

Μία όχι και τόσο γνωστή σκηνή στην αρχαία Ελληνική τέχνη είναι η ερωτοστασία, με απλά λόγια το "ζύγισμα των ερώτων". Στο χρυσό δαχτυλίδι της πρώτης φωτογραφίας απεικονίζεται πιθανόν η θεά Αφροδίτη. Στα σκέλη της ζυγαριάς βλέπουμε δύο μικρές φτερωτές φιγούρες. Πρόκειται για τον Έρωτα και τον αδερφό του Αντέρωτα. Σύμφωνα με τη μυθολογία, ο Αντέρως ήταν επίσης γιος του Άρη και της Αφροδίτης, αν και ο Kλαύδιος Αιλιανός στο έργο του "De Natura Animalium" αναφέρει ότι προέκυψε μετά από τον αμοιβαίο έρωτα μεταξύ του θεού Ποσειδώνα και του νεαρού Νηρίτη. Μορφολογικά ο Αντέρως μοιάζει με τον αδερφό του, μόνο που έχει πιο μακρυά μαλλιά και πιο πλούσια φτερά, σαν της πεταλούδας. Σε άλλες περιγραφές αναφέρεται ότι και αυτός, όπως και ο αδερφός του κρατούσε ένα χρυσό ρόπαλο ή βέλη.  

Με Αγαπά-Δε με Αγαπάει ...

Σε αντίθεση με τον Αντέρωτα που γνωρίζουμε κάποιες πληροφορίες για τη φύση του,  η σκηνή της ερωτοστασίας αφήνει ανοικτό το πεδίο της ερμηνείας της, και γιατί τα σωζόμενα εικονογραφικά παραδείγματα είναι λιγοστά [μόλις τέσσερα στον αριθμό], αλλά και γιατί γραπτές πηγές δεν την περιγράφουν. Η απεικόνιση της θεάς Αφροδίτης με τον γιο της Έρωτα είναι φυσικά ένα συχνά επαναλαμβανόμενο θέμα στην Ελληνική τέχνη, και πιθανόν μία προσέγγιση με την παρουσία της ζυγαριάς μέσα από τα δικά μας μάτια να είναι σαν το μάδημα μίας μαργαρίτας: όπως αμφιταλαντεύονται τα δύο σκέλη της ζυγαριάς, έτσι και ο ερωτευμένος ελπίζει η πλάστιγγα να γύρει προς τη μεριά που τα μαδημένα πέταλα γράφουν "μ'αγαπάει". Όπως θα δούμε παρακάτω, στη περίπτωση της ερωτοστασίας δεν έχουμε να κάνουμε αυστηρά με ενέργειες αντίθετης ροής, αλλά περισσότερο με συμπληρωματικές, παρόλο που και ετυμολογικά η λέξη Αντέρως στα αρχαία Ελληνικά, φέροντας το πρόθημα "αντι-"  δηλώνει ακριβώς κάτι το αντίθετο.

Ένα Αστρολογικό "Πάρε-Δώσε"

Μία προσέγγιση αυτού του διπόλου μεταξύ του Έρωτα και του Αντέρωτα σε σύνδεση με τη σκηνή αυτή της ερωτοστασίας θεωρώ ότι εκφράζεται με έναν τρόπο στο ρόλο που έχει ο πλανήτης Αφροδίτη σε ένα προσωπικό ωροσκόπιο: δηλαδή την ανάγκη του ανθρώπου να αναζητήσει την ένωση μέσα από ισορροπημένες και αρμονικές σχέσεις. Αστρολογικά η Αφροδίτη εκφράζει την εσωτερική μας ώθηση να έρθουμε σε επαφή με τους άλλους και να ενωθούμε, δηλαδή την προσφορά του Έρωτα. Όμως, μέσα από αυτήν την αναζήτηση και την ανταλλαγή ενέργειας με τους άλλους η Αφροδίτη θα αναζητήσει στο πρόσωπο του Αντέρωτα, το μοίρασμα και την αρμονία. Δηλαδή, την αντίστοιχη ανταπόκριση σε αυτά που αναζητά για να ευδοκιμήσει ο Έρως. 

Η Αφροδίτη αντιπροσωπεύει τόσο την εκροή ενέργειας (έρωτας), όσο και και την εισροή ενέργειας (αντέρως), με λίγα λόγια ένα πάρε-δώσε αγάπης και φροντίδας προς τον άλλον. Η σκηνή της ερωτοστασίας μεταξύ του Έρωτα και του Αντέρωτα εκφράζει μία από τις βασικές λειτουργίες της Αφροδίτης, την αρμονική εξισορρόπηση της ανάγκης τόσο να δίνει, αλλά και να λαμβάνει για να ικανοποιηθεί εξίσου. Η δυναμική αυτή των δύο εννοιών προσφοράς-ανταπόκρισης, Έρωτα και Αντέρωτα βρίσκει μία από τις τελειότερες εικονογραφικές της εκφράσεις στην σκηνή της ερωτοστασίας. Δεν είναι τυχαίο, επίσης ότι η Αφροδίτη ειναι κυβερνήτης πλανήτης εκτός από το ζώδιο του Ταύρου και αυτό του Ζυγού. 

O μύθος της γέννησης του Αντέρωτα στο έργο του ρήτορα και φιλοσόφου Θεμίστιου, επιβεβαιώνει αυτή τη διπλής κατεύθυνσης ενέργεια που επιζητά την ισορροπία, η οποία εκφράζεται στην ερωτοστασία με την Αφροδίτη να κρατάει μία ζυγαριά. Όταν γεννήθηκε ο Έρωτας η μητέρα του παρατήρησε ότι όσο περνούσε ο καιρός, εκείνος δεν μεγάλωνε ούτε σε ύψος, ούτε σε μέγεθος. Ζήτησε, λοιπόν, τη βοήθεια της Θέτιδας. Εκείνη της απάντησε: "Θα σε βοηθήσω στο πρόβλημά σου, γιατί ακόμα δεν έχει καταλάβει την ίδια τη φύση του παιδιού σου. Ο αληθινός Έρωτας, Αφροδίτη, μπορεί να γεννιέται από τον ίδιο του τον εαυτό, αλλά δεν μπορεί να αναπτυχθεί από μόνος του. Αν θέλεις ο Έρωτας να μεγαλώσει, τότε χρειάζεται τον Αντέρωτα. Τα δύο αυτά αδέρφια θα έχουν την ίδια φύση και ο ένας θα είναι η αιτία που θα αναπτύσσεται ο άλλος. Γιατί όπως ο ένας θα βλέπει τον άλλον θα μεγαλώνουν αντίστοιχα. Αν όμως ο ένας χωριστεί από τον άλλον, τότε και οι δύο είναι καταδικασμένοι."

Είναι αρκετά ενδιαφέρον ότι σε ένα άλλο εικονογραφικό παράδειγμα ερωτοστασίας που βλέπουμε στη διπλανή εικόνα, η Αφροδίτη αυτή τη φορά συνοδεύεται από το θεό Ερμή. Και σε αυτή την περίπτωση έχουμε ένα εννοιολογικό "παντρεμα" των δύο πλανητών που δείχνει τον τρόπο με τον οποίο εκφράζονται αστρολογικά οι ενέργειές τους. Όπως και η Αφροδίτη, έτσι και ο Ερμής συμβολίζει την ανάγκη μας για επικοινωνία με τους άλλους, η οποία λειτουργεί και πάλι μέσω της εκροής και εισροής ενέργειας, αυτή τη φορά επικοινωνιακής. Η εκφορά του λόγου (εκροή) συνδέεται με τη λεκτική ικανότητα και ευγλωττία, και η εισροή με την αντιληπτική ικανότητα αντίστοιχα. Ο εικονογραφικός συντονισμός του Ερμή και της Αφροδίτης στη σκηνή της ερωτοστασίας βρίσκει, λοιπόν, ανταπόκριση σε εκείνες τις ενέργειες που αντιπροσωπεύουν οι συγκεκριμένοι αυτοί πλανήτες. Αν ο Ερμης συναντά δυσκολία να συντονιστεί επικοινωνιακά με το πρόσωπο που η Αφροδίτη επιδιώκει να έρθει σε επαφή για να προσφέρει (έρως-εκροή), τότε αντίστοιχα παρουσιάζεται δυσχέρεια να υπάρξει ανταπόκριση από το άλλο πρόσωπο τόσο διανοητική, αλλά και συναισθηματική (αντέρως-εισροή). 

Κρατώντας τις Ζυγαριές της Ζωής και του Θανάτου.

Μπορεί για τη σκηνή της ερωτοστασίας να μην έχουν σωθεί γραπτές αναφορές, αλλά υπάρχει και ένας άλλος θεός που έχει συνδεθεί από τον Όμηρο με τη χρήση της ζυγαριάς για την έκβαση ενός γεγονότος. Η  κηροστασία και η ψυχοστασία αφορούν σκηνές που γίνεται το συμβολικό ζύγισμα της μοίρας που έχει ένας ήρωας ή ένα στράτευμα στο συνολό του, τις οποίες εποπτεύει ο Δίας και συνήθως εκτελούνται από τον αγγελιαφόρο του, το θεό Ερμή. Η σκηνή της κηροστασίας, ή διαφορετικά το ζύγισμα της μοίρας αναφέρεται για πρώτη φορά στον Όμηρο και αργότερα μετασχηματίστηκε στη σκηνή της ψυχοστασίας, όπως περιγράφεται στο έργο του Αισχύλου. Αν συγκρίνουμε εικονογραφικά αυτές τις σκηνές, οι ομοιότητες είναι προφανείς, αλλά ειναι επίσης εξαιρετικά σημαντικό ότι η Αφροδίτη και ο Δίας παρουσιάζονται ως κριτές στις ζωές των ανθρώπων σε χρονικές στιγμές που η ένταση είναι αρκετά δυνατή: στο ερωτικό πεδίο και το πεδίο της μάχης. 

Πώς μπορούν να συνδεθούν αυτές οι δύο σκηνές, εφόσον εικονογραφικά μοιράζονται κοινά στοιχεία; Στις περιπτώσεις που επεμβαίνει ο Δίας στην Ιλιάδα σαν τον κριτής που κρατάει τη ζυγαριά συνδέονται άμεσα με την επιβολή της τάξης και της αρμονίας σε έναν διαταραγμένο ηρωϊκό κόσμο που βρίσκεται σε πόλεμο. Λαμβάνοντας υπόψη αυτό και όσα αναφέρθηκαν για την ερωτοστασία μπορούμε να δούμε ότι και οι δύο σκηνές αποσκωπούν να αποκαταστήσουν την ισορροπία, αλλά ο κάθε θεός στη διαφορετική του σφαίρα επιρροής. Ή μήπως όχι ακριβώς; Παραδοσιακά, ο αρχαίος ελληνικός κόσμος φαίνεται πως ήταν εξοικειωμένος στη συνύπαρξη του έρωτα και του πολέμου κάτι που επιβεβαιώνεται στην ομηρική και λυρική ποίηση, καθώς σε αρκετά παραδείγματα ο ποιητής περιγράφοντας μία πολεμική σκηνή δανείζεται τη λεκτική ερωτική σκηνογραφία και το αντίστροφο. 

Ας μην ξεχνάμε ότι και η αφορμή του Τρωϊκού πολέμου εμπεριέχει και τις δύο έννοιες: ο έρωτας για την Ελένη οδήγησε σε πολεμική σύγκρουση. Οι πηγές μας αποκαλύπτουν ξεκάθαρα αυτή την αλληλεπίδραση που εκφράζεται στις διαφορετικές σφαίρες επιρροής των δύο θεών, και κατ'επέκταση στις διαφορετικές προτεραιότητες που χαρακτηρίζουν τον ιδιωτικό και δημόσιο/εγκώσμιο βίο. Αν αυτό το προβάλουμε σε ένα αστρολογικό πλαίσιο, ανάλογα η αστρολογική Αφροδίτη εκφράζει την ανάγκη να νιώσει οικειότητα, αρμονία και συντροφικότητα σε ένα πιο προσωπικό περιβάλλον, σε αντίθεση με τον αστρολογικό Δία που η θέληση για ισορροπία, τάξη και αισιοδοξία εξ ορισμού έχει ανάγκη να συνδέσει το άτομο σε κάτι πέρα και πάνω από τον εαυτό του. 

Βιβλιογραφία: 

• Stephen Arroyo, Astrology, Psychology and the Four Elements (CRCS Publications, 1978)
• Craig E. Stephenson, Anteros: A Forgotten Myth (Routledge, 2011)

Η Σταχτοπούτα, η Σφίγγα και η Μύηση της Αφροδίτης.

"Παραμένουμε προσκολλημένοι στις εικόνες

της παιδικής ηλικίας που δεν έχουμε ξορκίσει,

και επομένως απρόθυμοι μπροστά 

στις διαβάσεις της ενηλικίωσής μας."

~Joseph Campbell, Ο Ήρωας με τα Χίλια Πρόσωπα

Μία από τις ασυνήθιστες ιστορίες της Ελληνικής αρχαιότητας που σχετίζεται με την Αίγυπτο είναι αυτή που συνδέει την τρίτη πυραμίδα της Γκίζας με την περίφημη εταίρα Ροδώπη. Ο μύθος της Ροδώπης θυμίζει αρκετά τη "Σταχτοπούτα", το πιο διαδεδομένο ίσως παραμύθι του κόσμου με τις περισσότερες παραλλαγές. Αδιαμφισβήτητα, η συγκεκριμένη ιστορία συνδέεται έμμεσα με τελετουργικές διαβάσεις που αφορούν το πέρασμα από την παιδική στη γυναικεία ενηλικίωση-μεταμόρφωση. Μέσα από το μύθο της Ροδώπης, λοιπόν, θα εξετάσουμε το συμβολικό ρόλο που είχαν τα υποδήματα σε αυτές τις τελετές διάβασης, πώς η κατασκευή μίας πυραμίδας για χάρη της Ροδώπης αργότερα γίνεται το κάστρο της μεσαιωνικής Σταχτοπούτας, και πώς όλα αυτά συνδέονται αστρολογικά με τον αστερισμό του Αετού [Λατινικά, Aquila].

Ο Αφηγηματικός Κύκλος της Ροδώπης-Σταχτοπούτας.

Ο μύθος της Ροδώπης ακολουθεί πιστά την αφηγηματική πορεία της σύγχρονης Σταχτοπούτας στο τέλος της, όταν ο πρίγκιπας ψάχνει την κάτοχο του παπουτσιού και τελικά την παντρεύεται. Η πιο ολοκληρωμένη εικόνα του μύθου βρίσκεται στο έργο του Στράβωνα, Γεωγραφικά [17.1.33] όπου αφηγείται την ιστορία της εταίρας με το όνομα Ροδώπη ή Δορίχη, αν και υπάρχουν τόσο προγενέστερες όσο και μεταγενέστερες αναφορές στη λογοτεχνική παράδοση. Ο Στράβωνας συζητώντας γενικά για τις πυραμίδες της Αιγύπτου αναφέρεται σε μία μικρή πυραμίδα που στοίχισε αρκετά χρήματα, κατασκευασμένη από μαύρο λίθο με προέλευση την Αιθιοπία. Ο τάφος αυτός ήταν γνωστός ήδη από τότε σαν ο "Τάφος της Εταίρας", χτισμένος από το σύζυγο της. Διαβάζουμε: "Καθώς έκανε μπάνιο [η Ροδώπη], ένας αετός άρπαξε ένα από τα σανδάλια της από την ακόλουθό της και το μετέφερε στη Μέμφιδα. Και την ώρα που εκεί ο βασιλιάς απένειμε δικαιοσύνη έξω, όταν έφθασε ο αετός πάνω από το κεφάλι του, πέταξε το σανδάλι στα πόδια του. Και ο βασιλιάς παρακινημένος από το όμορφο σχήμα του σανδαλιού και από το περίεργο αυτό επεισόδιο, έστειλε άνδρες παντού μέσα στη χώρα για να βρουν τη γυναίκα στην οποία ανήκε το σανδάλι. Όταν αυτή βρέθηκε στη Ναύκρατη, την μετέφεραν στην Μέμφιδα, έγινε γυναίκα του βασιλιά και όταν πέθανε την τίμησε με την κατασκευή της πυραμίδας που αναφέρθηκε παραπάνω." 

Την ίδια ιστορία αφηγείται και ο Ρωμαίος Κλαύδιος Αιλιανός στο Ποικίλη Ιστορία [Varia Historia, 13.33] λέγοντας ότι ήταν ο φαραώ Ψαμμήτιχος, εκείνος που γοητεύτηκε από το χαμένο σανδάλι της Ροδώπης.  Πριν όμως από τις αφηγήσεις του Στράβωνα και του Αιλιανού, η σύνδεση της τρίτης πυραμίδας στο υψίπεδο της Γκίζας με το μύθο της Ροδώπης βρίσκεται στον Ηρόδοτο, ο οποίος μάλιστα θεωρεί ότι δεν υπάρχει καμία σύνδεση [Ιστορίαι, 2.124-135]. Ανεξάρτητα από την αφήγηση για το χαμένο σανδάλι, ο Διόδωρος Σικελιώτης, τέσσερις αιώνες μετά τον Ηρόδοτο επίσης αναφέρεται στη συγκεκριμένη πυραμίδα ως το δώρο από τους πρώην εραστές της Ροδώπης, οι οποίοι λόγω της αγάπης τους προς αυτήν ανέλαβαν την οικοδόμησή της. 

Ροδώπη: το ροδαλό πρόσωπο της Σφίγγας ;

Είναι προφανές ότι παραλλαγές της ιστορίας της Ροδώπης κυκλοφορούσαν από νωρίς στις ελληνικές κοινότητες της Αιγύπτου, όπου και ήταν περίφημη για τις υπηρεσίες της σαν εταίρα. Το αν όντως ήταν ένα υπαρκτό πρόσωπο είναι από μόνο του ένα άλλο θέμα προς συζήτηση καθώς σε διαφορετικές πηγές επιβεβαιώνεται χρονικά η ύπαρξή της, ήδη από τον 6ο αιώνα. Έχουμε να κάνουμε με μία διάσημη εταίρα που είτε η ίδια, είτε οι εραστές της, είτε ο μέλλοντας συζυγός της και φαραώ έχτισε την πυραμίδα προς τιμή της. Ποια όμως είναι η σχέση της Ροδώπης με το υψίπεδο της Γκίζας; Γνωρίζουμε ότι  οι Έλληνες χρησιμοποιούσαν το επίθετο "ροδώπις", δηλαδή αυτή που έχει ροδαλά μάγουλα για να αναφερθούν στη ροδομάγουλη επίσης Σφίγγα της Αιγύπτου. Ο συσχετισμός της Σφίγγας σαν μυθολογικό ον με γυναίκες αμφιβόλου ήθους επιβεβαιώνεται αργότερα και από το συγγραφέα Αθήναιο, αναφέροντας ότι κάθε πόρνη είναι σαν μία Θηβαϊκή Σφίγγα, η οποία μιλάει αινιγματικά για να ξελογιάσει όσους πλαγιάσουν μαζί της [Δειπνοσοφισταί, 13.558d]. Στη μεταγενέστερη αφηγηματική παράδοση φαίνεται πως το πνεύμα της νεκρής Ροδώπης εξακολουθούσε να συμπεριφέρεται σαν μία εταίρα που τριγυρνούσε ανάμεσα στις πυραμίδες και τη Σφίγγα με τη μορφή μίας εντελώς γυμνής γυναίκας.

Σφίγγα, Perino del Vaga (1500–47)

Η παράδοση αυτή συναντάται και στην αφήγηση του περιηγητή του 17ου αιώνα, N.C. Radzivilius όταν αναφέρει ότι το κεφάλι της Αιγυπτιακής Σφίγγας απεικονίζει την περίφημη Ροδώπη "η οποία είναι θαμμένη στην τρίτη πυραμίδα και όπως λέγεται το πνεύμα της έχει στοιχειώσει τη Σφίγγα". Στο ίδιο ύφος κινείται και ο Άγγλος περιηγητής George Sandys, επιβεβαιώνοντας τη ζωντανή στις μέρες του σύνδεση που υπήρχε ανάμεσα στην Αιγυπτιακή Σφίγγα και την πόρνη. Μάλιστα, το γεγονός ότι αναφέρει πως το πρόσωπο της Σφίγγας κατασκευάστηκε σύμφωνα με τη μορφή μίας γυναίκας από τη Αιθιοπία, απηχεί την αναφορά του Στράβωνα ότι ο λίθος για την κατασκευή της πυραμίδας της Ροδώπης είχε την ίδια προέλευση. 
Συμπερασματικά, ο μύθος της Ροδώπης ανάμεσα στα άλλα φαίνεται πως συνδέεται με την εικόνας της ανεξάρτητης γυναίκας-πόρνης, η οποία δεν είναι μέλος κάποιας οικογένειας ή άλλης ομάδας, αλλά μία περιπλανώμενη μορφή που εν ζωή στοιχειώνει τις ζώες των ανδρών με την έντονη αινιγματική θηλυκότητά της, και σαν πνεύμα-φάντασμα στοιχειώνει το χώρο εκείνο που βρίσκεται υπό την αιγίδα της, τις πυραμίδες, αλλά και την ίδια τη Σφίγγα. Κάθε συνεύρεση μαζί της καταλήγει στην εξής ερώτηση: "Ποιος είμαι πραγματικά;"

Το χαμένο σανδάλι και η χαμένη παιδική ηλικία.

Το αίνιγμα κάθε σφίγγας δεν είναι τίποτα λιγότερο από ένα αίνιγμα που ζητά την απάντηση στην ερώτηση "ποιος άραγε είσαι και προς τα πού πηγαίνεις;" Ο μύθος της Ροδώπης-Σταχτοπούτας ιδωμένος υπό αυτό το πρίσμα συνδέεται με αφηγηματικούς κύκλους που αφορούν τελετές διάβασης, και στην προκειμένη περίπτωση τη μεταμόρφωση-μύηση του κοριτσιού σε γυναίκα, της παρθένας σε πόρνη, της κόρης σε σύζυγο. Από ψυχολογική σκοπιά, σύμφωνα με το Φρόυντ το παπούτσι συμβολίζει το αιδοίο, συνδέεται με τη σεξουαλικότητα και η παρουσία του στο παραμύθι της Σταχτοπούτας υποδηλώνει ακριβώς τον τρόπο που αρχετυπικές ιδέες από το συλλογικό ασυνείδητο έχουν αποτυπωθεί στους αιώνες μέσα σε ετερόκλητες παραδόσεις και πολιτισμούς. 

Το "χαμένο σανδάλι, γοβάκι, παντόφλα" αποτελεί το συμβολο για την απώλεια της παιδικής ηλικίας, το πέρασμα στην εφηβεία προς την ενηλικίωση. Για τον ρόλο των υποδημάτων γενικότερα σαν το όχημα για το πέρασμα-μύηση από τη μία κατάσταση στην άλλη έχουμε μιλήσει και παλαιότερα [Δες, εδώ]. Είχαμε αναφέρει ότι στο αρχαίο νεκροταφείο του Κεραμεικού, στην Αθήνα πήλινα ομοιόματα παπουτσιών (μποτάκια) έχουν βρεθεί σε παιδικές ταφές σημειοδοτώντας αυτή ακριβώς τη διάβαση: από τη ζωή στο θάνατο, αλλά και την συμβολική διάβαση του παιδιού προς την ενηλικίωση που δυστυχώς δεν πρόλαβε να γευτεί. Ας θυμηθούμε ότι ακόμα και σήμερα ότι τόσο σε χαρούμενες όσο και σε θλιβερές περιστάσεις υπάρχει η παρουσία των υποδημάτων, πέρα από τους πρακτικούς λόγους: στις βαφτίσεις ο/η νεοφώτιστος λαμβάνει το πρώτο ζευγάρι παπούτσια σαν δώρο, αλλά και στο θάνατο ο νεκρός φοράει τα παπούτσια του στην ταφή του. 

Δεν θα πρεπει να παραλήψουμε ότι αν και δεν γνωρίζουμε το χρώμα από τα σανδάλια της Ροδώπης, σίγουρα το ροδαλό χρώμα στα μαγουλά της δεν είναι τυχαίο. Το χρώμα αυτό αρχετυπικά συνδέεται με το πάθος και τη σεξουαλικότητα της γυναίκας, το πέρασμα από την παιδική ηλικία στη σεξουαλική ωρίμανση μέσα από την έναρξη του έμμηνου κύκλου της και τη διάρρηξη του παρθενικού υμένα, καθώς εμφανίζεται συχνά σαν χρώμα σε παραμύθια που αφορούν ηρωΐδες: το κόκκινο μήλο της Χιονάτης και τα κόκκινα μάγουλά της, η Κοκκινοσκουφίτσα ή ακόμα και τα κόκκινα παπούτσια της Ντόροθυ από το "Μάγο του Οζ" του Λ.Φ. Μπάουμ. Τέλος, δεν είναι τυχαίο ότι στο παραμύθι της Σταχτοπούτας όπως καταγράφεται από τον Τ. Περρώ, στις 12 το βράδυ χάνει το "γοβάκι" της, υποδηλώνοντας τον τυπικό ετήσιο εμμηνοροϊκό κύκλο των γυναικών, δώδεκα φορές μέσα σε έναν χρόνο. 

Από την Πυραμίδα της Ροδώπης στο Κάστρο της Σταχτοπούτας

Η σύνδεση της ιστορίας της Ροδώπης με τις πυραμίδες σίγουρα δεν είναι συμπτωματικού χαρακτήρα επειδή ο χώρος δράσης της ήταν η Αίγυπτος. Η πυραμίδα αποτελεί από μόνη της ένα αρχετυπικό στερεό με ένα αρκετά πλούσιο συμβολικό περιεχόμενο. Το θέμα μας εδώ δεν ειναι η ανάλυση του περιεχομένου αυτού, όσο ο ρόλος που παίζει ένα οικοδόμημα στο χτίσιμο του μύθου. Τόσο η πυραμίδα, όσο και το μεσαιωνικό κάστρο είναι εκεί που η Ροδώπη-Σταχτοπούτα χρίζεται στην πρώτη περίπτωση η γυναίκα του φαραώ και στη δεύτερη περίπτωση η νέα συζυγος-βασίλισσα του πρίγκιππα που της φοράει το γοβάκι. Κατά κάποιο τρόπο, όπως η πυραμίδα αποτελεί το όχημα για τη μετάβαση της ψυχής στον άλλο κόσμο σύμφωνα με την αιγυπτιακή παράδοση, έτσι και το μεσαιωνικό κάστρο χάνει τον αμυντικό του χαρακτήρα σαν κτήριο και "πέφτει", όπως η Σταχτοπούτα ρίχνει τις δικές της "άμυνες" στην πορεία της προς την ενηλικίωση.

Στο Μεσαίωνα η κατασκευή κάστρων σηματοδοτούσε την οριοθέτηση και την κατάκτηση νέων και ξένων περιοχών. Ένα οικοδόμημα με καθαρά αρσενικές προεκτάσεις και συμβολισμούς που συνδέονται με εικόνες εξουσίας και εκφοβισμού μεταβάλλεται σε μία περιοχή κατεξοχήν γυναικεία για την τέλεση της θηλυκής διαβατήριας τελετής. Δεν είναι τυχαίο ότι και σε άλλα παραμύθια, όπως αυτό της Ωραίας Κοιμωμένης, το κάστρο είναι ο χώρος όπου με ένα φιλί η ηρωΐδα ανασταίνεται από τον κόσμο των νεκρών. Φαίνεται έτσι, ξεκάθαρα πως για κάθε μεταμορφωτική-μυητική διάβαση παίζει πολύ σημαντικό ρόλο η σκηνογραφία του χώρου. Έως ένα βαθμό, ακόμα και σήμερα το κάστρο που δεσπόζει στο κέντρο κάθε πάρκου Ντίσνεϋλαντ στον κόσμο προσφέρει τη δυνατότητα σε όποια γυναίκα θέλει να μεταμορφωθεί σε πριγκίπισσα τη μέρα του γάμου της, προσφέροντας πακέτα γαμήλιων τελετών που είναι σκηνοθετημένα μέχρι την τελευταία λεπτομέρεια πάνω σε αυτό το μοτίβο. 

Ροδώπη, μία ορκισμένη παρθένος. 

Tiziano Vecelli (Titian), 1565

Το μοιραίο, αναπόφευκτο και ενδεχομένως το βίαιο της μετάβασης από την εφηβεία στην ωρίμανση εκδηλώνεται στην Ελληνική μυθολογία και από μία άλλη Ροδώπη, και η συνωνυμία πιθανότατα δεν είναι καθόλου τυχαία. Σύμφωνα με έναν άλλο μύθο, η Ροδώπη ήταν ένα νεαρό κορίτσι που αγαπούσε πολύ το κυνήγι και τα άγρια ζώα, ήταν πολύ καλή δρομέας και τοξότρια, και στην εμφάνιση έμοιαζε με αγόρι τόσο στα ρούχα όσο και στην κόμμωση. Για να σφραγίσει την αφοσίωσή της στη θεά Άρτεμη--τη θεά/σύμβολο της αιώνιας αγνότητας και παρθενίας--η Ροδώπη ορκίστηκε ότι θα παραμείνει για πάντα παρθένος, θα αποστρέφεται την παρέα των ανδρών και δεν θα παραδωθεί ποτέ στα βίαια πάθη της Αφροδίτης. Η θεά του έρωτα δεν θα μπορούσε να συγχωρέσει μία τέτοια προσβολή, και έτσι ενέπνευσε ασυγκράτητη ερωτική μανία στη Ροδώπη που εκδηλώθηκε στο πρόσωπο του Ευθύνικου [προσέξτε τη σημειολογία του ονόματος εδώ]. 

Η Άρτεμη εκδικητικά διέκοψε την συνεύρεση των δύο εραστών, και στο σημείο όπου η νεαρή κοπέλα έχασε την παρθενία της, τη μεταμόρφωσε σε μία πηγή που πήρε το όνομα Στυξ. Ίσως οι ομόηχες λέξεις Στυξ και Σφιγξ να σχετίζονται κατά κάποιο τρόπο με το μυθολογικό κύκλο αυτής της Ροδώπης και της αντίστοιχης Αιγυπτίας. Πρόκειται για άλλη μία αφήγηση που υποδηλώνει τη διάβαση από την εφηβεία στην ωρίμανση με χαρακτηριστική τη δήλωση του αμφίσημου παρουσιαστικού της Ροδώπης που πριν την μεταμόρφωσή της δεν ήταν ούτε ακριβώς άντρας, αλλά ούτε ακριβώς και γυναίκα. Σε αυτή την πηγή αργότερα επιβεβαιωνόταν και η εγκυρότητα όρκων που σχετίζονταν με ανάρμοστες σεξουαλικές συμπεριφορές και παραπτώματα. 

Από τη μύηση της Αφροδίτης στον αστερισμό του Αετού [Aquila].

Antonio Allegri da Correggio, 1525

Το μοναδικό κείμενο που εξηγεί με έναν αστρολογικό τρόπο τη σύνδεση του αετού με την αρπαγή του σανδαλιού βρίσκεται στο έργο Poeticon Astronomicon [Ποιητική Αστρονομία] του Ρωμαίου συγγραφέα Γάιου Ιούλιου Υγίνου [Poet. Astron. 2.16]. Ο Υγίνος αναλύοντας το μυθολογικό υπόβαθρο για την προέλευση του αστερισμού του Αετού [Aquila] αναφέρει πως κάποτε ο Ερμής ερωτεύτηκε την Αφροδίτη, αλλά δεν μπορούσε να την πλησιάσει και για αυτό το λόγο είχε απαγοητευτεί. Τότε ο Δίας τον λυπήθηκε, και όταν η Αφροδίτη λουζόταν στον ποταμό Αχελώο, έστειλε τον αετό του να της κλέψει το ένα της σανδάλι, το οποίο μετέφερε στην Αίγυπτο και το άφησε στα χέρια του Ερμή. Η Αφροδίτη ακολούθησε τον αετό και συνάντησε τον Ερμή. Μετά την ερωτική τους συνεύρεση, τοποθέτησε στον ουρανό τον αετό σαν αστερισμό για να εκδηλώσει την ευγνωμοσύνη του. Οι νοηματικές συνάφειες με το μύθο της Ροδώπης-Σταχτοπούτας είναι προφανείς. Εδώ πλέον η Αφροδίτη γίνεται το σύμβολο-αρχέτυπο της γυναικείας σεξουλικότητας και ολοκλήρωσης. 

Μυθολογικά, η Αφροδίτη με τον Ερμή συνδέονται με τον Ερμαφρόδιτο, όμως μία σειρά πήλινων πινάκων από τους Επιζεφύριους Λοκρούς, Ελληνική αποικία της Κάτω Ιταλίας ενώνει πολύ πιθανόν εικονογραφικά τους δύο θεούς σε ιερό-γάμο, επιβεβαίνοντας μία ζωντανή μυθολογική αφήγηση αρκέτα πριν την αναφορά στον Υγίνο. Όπως φαίνεται και στην εικόνα, η Αφροδίτη είναι πάνω σε ένα άρμα που σέρνουν δύο φτερωτές μορφές, ένα αγόρι και ένα κορίτσι που κρατούν αντίστοιχα ένα αλάβαστρο και ένα περιστέρι--και τα δύο σύμβολα της θεάς, αλλά και της σεξουαλικότητας των δύο φύλων. Πίσω από την Αφροδίτη βρίσκεται ο Ερμής που ετοιμάζεται να ανεβεί στο άρμα, κάνοντας μία χαρακτηριστική χειρονομία που υποδηλώνει πρόκληση-πρόσκληση ερωτικού ενδιαφέροντος. Είναι έτσι εξαιρετικά πιθανό να έχουμε εδώ τη σύνδεση κάποιας λατρείας-μύησης στο ιερό των Επιζεφ. Λοκρών που βρέθηκε ο πίνακας και που αφορά κάποια τελετή διάβασης των μεν αγοριών σε άντρες και των δε κοριτσιών σε γυναίκες. Παρατηρούμε ότι και ο Ερμής απεικονίζεται ως γενειοφόρος ώριμος άνδρας μια και η έναρξη της τριχοφυΐας στο πρόσωπο φέρνει τους νεαρούς εφήβους ένα βήμα πιο κοντά στην ενηλικίωση. Να σημειώσουμε ότι και στις μεσαιωνικές αφηγήσεις υπάρχουν αντίστοιχα παραμύθια στην Ιρλανδία της αρσενικής θα λέγαμε Σταχτοπούτας με το όνομα Becan [Cinderlad].
  
Το αιώνιο Αίνιγμα: ποιος είσαι;

Frantisek Kupka

Η εξαιρετική απήχηση του παραμυθιού της Σταχτοπούτας δηλώνει ακριβώς την απήχηση των συμβολισμών και των αρχετύπων που βρίσκονται εκτός χωρο-χρονικών περιορισμών καθώς και πέραν μίας και μοναδικής προσέγγισης, εφόσον επιδέχονται πολλαπλές ερμηνείες. Η μαγεία των διηγήσεων αυτών είναι ότι μπροστά τους ο άνθρωπος έχει την εξαιρετική ευκαιρία να παρατηρήσει τον εαυτό του φρακταλικά μέσα από μία δια βίου εμπειρία ωρίμανσης. Πρόκειται για μία διαχρονική διαδρομή ανάμεσα σε μία φανταστική οδό από Σφίγγες, οι οποίες ψιθυρίζουν στο αυτί μας τις αινιγματικές λέξεις-κλειδιά, κάθε φορά που σκύβουμε για να δοκιμάσουμε το κάθε χαμένο σανδάλι-γοβάκι που βρίσκεται στο δρόμο μας. 

Βιβλιογραφία:

~Bayless M., "Disney's Castles and the Work of the Medieval in the Magic Kingdom,"in Pugh T. and Aronstein S. (eds.) The Disney Middle Ages. A Fairy-Tale and Fantasy Past [2012], 37-57.

~Hansen, W., Ariadne's Thread: A Guide to International Tales Found in Classical Literature [2002]. 

~Litinas, N., "Strabo's sources in the Light of a Tale," in D. Dueck, H. Lindsay, S.Pothecary (eds.) Strabo's Cultural Geography: The Making of a Kolossourgia [2005] 108-117.

~Regier, W.G., Book of the Sphinx [2007].

~Sissa G., "Maidenhood without Maidenhead: the Female Body in Ancient Greece,"in D.M. Halperin, J.J. Winkler, F.I. Zeitlin (eds.) Before Sexuality: The Construction of Erotic Experience in the Ancient Greek World [1991] 339-364.

αρχέτυπες ιδέες που έχουν αποτυπωθεί από γενιά σε γενιά και τις οποίες κουβαλάμε όλοι μέσα μας, ανεξάρτητα από την κοινωνία στην οποία ερχόμαστε.

Read more at: http://www.literature.gr/ Σύμβολα και συμβολισμοί στα γνωστά μας παραμύθια, του Παντελή Λιάκα | Literature.gr

αρχέτυπες ιδέες που έχουν αποτυπωθεί από γενιά σε γενιά και τις οποίες κουβαλάμε όλοι μέσα μας, ανεξάρτητα από την κοινωνία στην οποία ερχόμαστε.

Read more at: http://www.literature.gr/ Σύμβολα και συμβολισμοί στα γνωστά μας παραμύθια, του Παντελή Λιάκα | Literature.gr

αρχέτυπες ιδέες που έχουν αποτυπωθεί από γενιά σε γενιά και τις οποίες κουβαλάμε όλοι μέσα μας, ανεξάρτητα από την κοινωνία στην οποία ερχόμαστε.

Read more at: http://www.literature.gr/ Σύμβολα και συμβολισμοί στα γνωστά μας παραμύθια, του Παντελή Λιάκα | Literature.gr

Ερωτική "Τεχνολογία": Το Ρόδο της Αφροδίτης

"Τότε να σου κι ο Έρωτας πετώντας στον λαμπρό αιθέρα

αθέατος και αγριωπός, σαν μύγα που οι βοσκοί τη λένε

ταβανόμυγα και πέφτοντας αγριεύει τις νεαρές φοράδες.

Απ' τ' ανώφλι του πρόδρομου γρήγορα το τόξο τεντώνει 

βγάζοντας μες απ' τη φαρέτρα του καινούργιο βέλος,

μαντατοφόρο πόνου ... " 

~~~Απολλώνιος Ρόδιος, Αργοναυτικά 3.275-280

Και η πιο κόκκινη μέρα έφθασε για άλλη μία χρονιά με τη σφραγίδα γνησιότητας του χαριτωμένου, στρουμπουλού, ενοχλητικού μεν, αλλά χαριτωμένου αγοριού που ακούει στο όνομα Έρως. Η όλη εικόνα αποπνέει μία σπιτική μεσοαστική καθημερινότητα, όπου το δικό μας παιδί, ο Έρως μάς κλείνει πονηρά το μάτι μέσα από τα εκατομμύρια ευχετήριες κάρτες που ανταλλάσσονται κάθε χρόνο σήμερα. Όμως η αντίληψη αυτή για τον Έρωτα είναι αρκετά μεταγενέστερη, και όταν αρχίζουμε να ερευνούμε την καταγωγή του, ανακαλύπτουμε κάτι πιο τρομακτικό και τερατώδες. Ένα αγόρι που όταν αφήνει τον Όλυμπο, στέλνει κυριολεκτικά "μαντατοφόρους πόνους" σε όποιον βρεθεί μπροστά του. 

Για εμάς η φύση γιορτάζει τον έρωτα μέσα από ένα γραφικό, ρομαντικό τοπίο όπου ένα αγόρι και ένα κορίτσι χαζεύουν αγκαλιασμένοι το ηλιοβασίλεμα. Όμως, όλη η αρχαία Ελληνική λογοτεχνία είναι πάντοτε κατάφορτη με υπαινιγμούς για τη καταστροφική πρωτόγονη σεξουαλική ενέργεια που αποπνέει η φύση. Τόσο ο Έρως, όσο και η Αφροδίτη αντιπροσωπεύουν τις φυσικές αδησώπητες δυνάμεις της γονιμότητας και του σαρκικού έρωτα, οι οποίες πρέπει να διευθετηθούν με τη βοήθεια "τεχνολογιών" που θα περιορίσουν την καταστροφικότητά τους και θα εκμεταλλευθούν συμβολικά τη γονιμοποιητική τους δύναμη. Παρόλο αυτά το ζευγάρι Έρως-Αφροδίτη είναι δυνάμεις που συνδέονται τόσο με τη δημιουργία όσο και με την καταστροφή, την ομορφιά και το θάνατο, τις δύο όψεις της ίδιας της διαδικασίας της ζωής, η οποία διέπεται από τη θεμελιώδη αυτή αστάθεια και ρευστότητα. 

Η φυτική εικονοποιία ενσωματώνει με πολύ εύστοχο τρόπο αυτή την εναλλαγή ανάμεσα στην ανοπόφευκτη φθορά και τη σεξουαλική ανθηρότητα στη φύση. Δεν είναι λοιπόν τυχαίο, ότι επι τρείς χιλιάδες χρόνια είναι ζωντανή ακόμα και σήμερα η σχέση του Έρωτα με τα λουλούδια. Αν και τώρα απολαμβάνουμε τα λουλούδια όλο το χρόνο λόγω των θερμοκηπίων, έχουμε ξεχάσει αυτή τη βαθύτερη σύνδεση: ότι τα άνθη είναι ταυτόχρονα τόσο σύμβολα σεξουαλικής ομορφιάς, γοητείας και γονιμότητας--φαλλικοί μίσχοι στεφανωμένοι από κολπόμορφα πέταλα--όσο και σύμβολα του θανάτου και της φθοράς, μέσα στον κύκλο της ζωής.

Όπως τα άνθη μαραίνονται και πεθαίνουν, έτσι και τα νεαρά αγόρια και κορίτσια ξεκινούν ολόφρεσκα ανθισμένα, και μεγαλώνοντας μπαίνουν στον κόσμο της παρακμής, και τελικά του θανάτου, θυμίζοντας την ευπάθεια του ερωτικού κάλλους που ενυπάρχει σε ένα λουλουδι. Ας μην ξεχνάμε ότι εικονογραφικά τόσο η προσωποποίηση του Έρωτα και του Θανάτου στην ελληνική τέχνη φέρει κοινά στοιχεία: φτερωτές μορφες νεαρών αγοριών.  

Αν και τα λουλούδια γενικότερα εκφράζουν το παρωδικό ερωτικό κάλλος της νιότης, ένα συγκεκριμένο λουλούδι ειδικά υποδηλώνει ακριβώς αυτή την επίπονη πλευρά του Έρωτα, την εύθραυστη και εφήμερη πλευρά της ζωής. Πρόκειται φυσικά για το ρόδο που στην αρχαία Ελληνική μυθολογία συνδέεται άμεσα με το σεξ και ειδικά με τη γυναικεία σεξουαλικότητα, όπως αυτή ενσωματώνεται μέσα  στο αρχέτυπο της θεάς Αφροδίτης. Η Αφροδίτη ενσαρκώνει την καθαρή δύναμη της σεξουαλικότητας και σαν όλες τις φυσικές δυνάμεις που εκπροσωπούνται από ανθρωπόμορφους θεούς, ο άνθρωπος προσπάθησε να την οικειοποιηθεί. Με αυτό το σκεπτικό η Αφροδίτη, αυτή η φοβερή δύναμη που υποτάσσει όλα τα πλάσματα, ελεγχόταν κατά κάποιο τρόπο μέσα από την "τεχνολογία συγκεκριμένης λατρείας και τελετουργικού" και συγκεκριμένων συμβολισμών.

Η πιο ίσως αέρινη έκφραση αυτής της σύνδεσης της Αφροδίτης με το ρόδο βρίσκεται στην ίδια την κίνηση που κάνει ο ομώνυμος πλανήτης, όπου φαίνεται να υποδηλώνει μία βαθειά γνώση της κίνησης των ουράνιων σωμάτων πολύ πριν ανακαλυφθεί το τηλεσκόπιο. Κοιτώντας την Αφροδίτη από τη Γη, οι αστρονόμοι παρατήρησαν ότι η πρώτη διαγράφει σε σχέση με τη δεύτερη μία τροχιά που μοίαζει με ένα ρόδο που έχει πέντε πέταλα. Πρόκειται για ένα είδος "χορού" που χορεύουν αντικριστά η Γη με την Αφροδίτη ως προς τον Ήλιο διαγράφοντας ένα ρόδο ή αστέρι. Οι τροχιές της Αφροδίτης και της Γης εκφράζουν την αναλογία 13:8, δηλαδή για κάθε 13 περιστροφές της πρώτης, η δεύτερη ολοκληρώνει οκτώ χρόνια διαγράφοντας στον ουρανό ένα πενταγραμμικό σχέδιο. Κάθε οκτώ χρόνια, όταν η Γη και η Αφροδίτη "χορεύουν μαζί ταγκό", τότε σχηματίζεται άλλο ένα πέταλο, με την Αφροδίτη να δείχνει πάντα το ίδιο της πρόσωπο σε εμάς. Αυτός ο χορός των πλανητών στο σύμπαν μέσα από συνόδους και ανάδρομες τροχιές που εικονοποιείται μέσα από ιδιαίτερα μοτίβα, για άλλη μια φορά αποδεικνύει ότι η ίδια η φύση τους και η ουσία τους είναι τόσο οικεία.

Η εικονογραφική έτσι σύνδεση του ρόδου με τη θεά Αφροδίτη επικαλείται την ουράνια κίνηση του πλανήτη σε μία προσπάθεια, αλλά και ανάγκη του ανθρώπου να καθυποτάξει και να οικειοποιηθεί τη δυνάμει καταστροφική ενέργεια της θεάς του Έρωτα. Το ουράνιο ρόδο κατεβαίνει από ψηλά και είναι τόσο χρήσιμο σαν σύμβολο, επειδή πέρα από το κάλλος και τη γονιμότητα που δηλώνουν και τα άλλα λουλούδια, έρχεται να προσθέσει τα αγκάθια, υπενθυμίζοντας στον άνθρωπο τον κίνδυνο τραυματισμού του απο τη σεξουαλικότητα και το πάθος. Με άλλα λόγια η υφή και το άρωμα το ρόδου είναι βαθιά συνδεδεμένα με τη σεξουαλική ευχαρίστηση που αντιπροσωπεύει η Αφροδίτη, αλλά και τον πόνο της φθοράς και του θανάτου που εκφράζουν τα αγκάθια.

Ακόμα και ο γιος της Αφροδίτης, ο Έρωτας συνδέεται με το ρόδο. Ένα αρχαίο ελληνικό επίγραμμα που φέρεται να είναι του Πλάτωνα περιγράφει το φτερωτό θεό να κοιμάται μέσα σε ανθισμένα ρόδα, έχοντας κρεμασμένα το τόξο και τα βέλη του σε ένα δέντρο. Προσέξτε, ότι ακόμα και σε αυτή την ειδυλλιακή εικόνα, τα βέλη του έρωτα στη φαρέτρα είναι και αυτά αγκάθια από μόνα τους που προκαλούν πόνο. Αν συνυπολογίσουμε την παραφροσύνη, την απάτη, την πνευματική διάλυση, την ταραχή, και συνήθως τη μέθη σαν άξιους συμμάχους του Έρωτα, τότε αντιλαμβανόμαστε το πλήθος των δυνάμεων της φύσης που προσβάλλουν το νου και αφήνουν λίγο έλεγχο στα χέρια του ανθρώπου. 

Η απώλεια αυτού του ελέγχου είναι που φόβιζε τους αρχαίους Έλληνες, οι οποίοι προσπάθησαν να την "εξημερώσουν" και να τη βιώσουν μέσα από την εικονοποιία του Αφροδίσιου ρόδου. Και είναι αυτό, το ίδιο ρόδο, που εμείς σήμερα με τις δικές μας ρομαντικές ευαισθησίες επιζητούμε να μας προσφέρουν ή να το προσφέρουμε. Ένα ρόδο είναι για εμάς απλώς ένα ρόδο, αλλά για εκείνη την εποχή η εικόνα ήταν νωπή και ζωντανή καθώς τα αγκάθια του εξέφραζαν την κρυφή καταστροφικότητα της σεξουαλικότητας, η οποία παραμονεύει κάτω από την ευωδιαστό τριανταφυλλένιο άρωμα της Αφροδίτης. Και αυτό συνέβαινε γιατί πολύ πιθανόν οι πρόγονοί μας είχαν βιώσει στο πετσί τους την εμπειρία του τραυματισμού από ένα βέλος στο πεδίο της μάχης, αλλά και γιατί έστρεφαν το κεφάλι τους πολύ πιο συχνά στον ουρανό αναζητώντας με το βλέμμα τους το "ρόδο της Αφροδίτης". 

Αν λαχταράμε να αγαπήσουμε "σε όλα τα βάθη, πλάτη και ύψη που οι καρδιές μας μπορούν να ψάξουν" ας κοιτάξουμε από σήμερα και πάλι ψηλά στα αστέρια γιατί  εκεί το σύμπαν υπόκειται πολύ αμεσότερα και συχνότερα στα "αγκάθια της Αφροδίτης."

Δείτε το παραπάνω βίντεο που παρουσιάζει το ταγκό της Γης και της Αφροδίτης γύρω από τον Ήλιο: 

Βιβλιογραφία: 

• Greene L. and Sasportas H., The Inner Planets: Building Blocks of Personal Reality (Seminars in Psychological Astrology) [Samual Weiser (1993)]
• Thornton, B. S., Eros. The Myth of Ancient Greek Sexuality.