Ερωτοστασία: Ζυγίζοντας τον Έρωτα στη Ζυγαριά της Αφροδίτης.

"[...] όταν ο εραστής του απουσιάζει, 

με τον ίδιο τρόπο ποθεί και ποθείται, 

αφού τον κατέχει ο Aντέρωτας, 

που είναι η αντανάκλαση -μέσα στην ψυχή του- 

του έρωτα που εισπράττει από τον εραστή."

Πλάτων, Φαίδρος 255d-e

Μία όχι και τόσο γνωστή σκηνή στην αρχαία Ελληνική τέχνη είναι η ερωτοστασία, με απλά λόγια το "ζύγισμα των ερώτων". Στο χρυσό δαχτυλίδι της πρώτης φωτογραφίας απεικονίζεται πιθανόν η θεά Αφροδίτη. Στα σκέλη της ζυγαριάς βλέπουμε δύο μικρές φτερωτές φιγούρες. Πρόκειται για τον Έρωτα και τον αδερφό του Αντέρωτα. Σύμφωνα με τη μυθολογία, ο Αντέρως ήταν επίσης γιος του Άρη και της Αφροδίτης, αν και ο Kλαύδιος Αιλιανός στο έργο του "De Natura Animalium" αναφέρει ότι προέκυψε μετά από τον αμοιβαίο έρωτα μεταξύ του θεού Ποσειδώνα και του νεαρού Νηρίτη. Μορφολογικά ο Αντέρως μοιάζει με τον αδερφό του, μόνο που έχει πιο μακρυά μαλλιά και πιο πλούσια φτερά, σαν της πεταλούδας. Σε άλλες περιγραφές αναφέρεται ότι και αυτός, όπως και ο αδερφός του κρατούσε ένα χρυσό ρόπαλο ή βέλη.  

Με Αγαπά-Δε με Αγαπάει ...

Σε αντίθεση με τον Αντέρωτα που γνωρίζουμε κάποιες πληροφορίες για τη φύση του,  η σκηνή της ερωτοστασίας αφήνει ανοικτό το πεδίο της ερμηνείας της, και γιατί τα σωζόμενα εικονογραφικά παραδείγματα είναι λιγοστά [μόλις τέσσερα στον αριθμό], αλλά και γιατί γραπτές πηγές δεν την περιγράφουν. Η απεικόνιση της θεάς Αφροδίτης με τον γιο της Έρωτα είναι φυσικά ένα συχνά επαναλαμβανόμενο θέμα στην Ελληνική τέχνη, και πιθανόν μία προσέγγιση με την παρουσία της ζυγαριάς μέσα από τα δικά μας μάτια να είναι σαν το μάδημα μίας μαργαρίτας: όπως αμφιταλαντεύονται τα δύο σκέλη της ζυγαριάς, έτσι και ο ερωτευμένος ελπίζει η πλάστιγγα να γύρει προς τη μεριά που τα μαδημένα πέταλα γράφουν "μ'αγαπάει". Όπως θα δούμε παρακάτω, στη περίπτωση της ερωτοστασίας δεν έχουμε να κάνουμε αυστηρά με ενέργειες αντίθετης ροής, αλλά περισσότερο με συμπληρωματικές, παρόλο που και ετυμολογικά η λέξη Αντέρως στα αρχαία Ελληνικά, φέροντας το πρόθημα "αντι-"  δηλώνει ακριβώς κάτι το αντίθετο.

Ένα Αστρολογικό "Πάρε-Δώσε"

Μία προσέγγιση αυτού του διπόλου μεταξύ του Έρωτα και του Αντέρωτα σε σύνδεση με τη σκηνή αυτή της ερωτοστασίας θεωρώ ότι εκφράζεται με έναν τρόπο στο ρόλο που έχει ο πλανήτης Αφροδίτη σε ένα προσωπικό ωροσκόπιο: δηλαδή την ανάγκη του ανθρώπου να αναζητήσει την ένωση μέσα από ισορροπημένες και αρμονικές σχέσεις. Αστρολογικά η Αφροδίτη εκφράζει την εσωτερική μας ώθηση να έρθουμε σε επαφή με τους άλλους και να ενωθούμε, δηλαδή την προσφορά του Έρωτα. Όμως, μέσα από αυτήν την αναζήτηση και την ανταλλαγή ενέργειας με τους άλλους η Αφροδίτη θα αναζητήσει στο πρόσωπο του Αντέρωτα, το μοίρασμα και την αρμονία. Δηλαδή, την αντίστοιχη ανταπόκριση σε αυτά που αναζητά για να ευδοκιμήσει ο Έρως. 

Η Αφροδίτη αντιπροσωπεύει τόσο την εκροή ενέργειας (έρωτας), όσο και και την εισροή ενέργειας (αντέρως), με λίγα λόγια ένα πάρε-δώσε αγάπης και φροντίδας προς τον άλλον. Η σκηνή της ερωτοστασίας μεταξύ του Έρωτα και του Αντέρωτα εκφράζει μία από τις βασικές λειτουργίες της Αφροδίτης, την αρμονική εξισορρόπηση της ανάγκης τόσο να δίνει, αλλά και να λαμβάνει για να ικανοποιηθεί εξίσου. Η δυναμική αυτή των δύο εννοιών προσφοράς-ανταπόκρισης, Έρωτα και Αντέρωτα βρίσκει μία από τις τελειότερες εικονογραφικές της εκφράσεις στην σκηνή της ερωτοστασίας. Δεν είναι τυχαίο, επίσης ότι η Αφροδίτη ειναι κυβερνήτης πλανήτης εκτός από το ζώδιο του Ταύρου και αυτό του Ζυγού. 

O μύθος της γέννησης του Αντέρωτα στο έργο του ρήτορα και φιλοσόφου Θεμίστιου, επιβεβαιώνει αυτή τη διπλής κατεύθυνσης ενέργεια που επιζητά την ισορροπία, η οποία εκφράζεται στην ερωτοστασία με την Αφροδίτη να κρατάει μία ζυγαριά. Όταν γεννήθηκε ο Έρωτας η μητέρα του παρατήρησε ότι όσο περνούσε ο καιρός, εκείνος δεν μεγάλωνε ούτε σε ύψος, ούτε σε μέγεθος. Ζήτησε, λοιπόν, τη βοήθεια της Θέτιδας. Εκείνη της απάντησε: "Θα σε βοηθήσω στο πρόβλημά σου, γιατί ακόμα δεν έχει καταλάβει την ίδια τη φύση του παιδιού σου. Ο αληθινός Έρωτας, Αφροδίτη, μπορεί να γεννιέται από τον ίδιο του τον εαυτό, αλλά δεν μπορεί να αναπτυχθεί από μόνος του. Αν θέλεις ο Έρωτας να μεγαλώσει, τότε χρειάζεται τον Αντέρωτα. Τα δύο αυτά αδέρφια θα έχουν την ίδια φύση και ο ένας θα είναι η αιτία που θα αναπτύσσεται ο άλλος. Γιατί όπως ο ένας θα βλέπει τον άλλον θα μεγαλώνουν αντίστοιχα. Αν όμως ο ένας χωριστεί από τον άλλον, τότε και οι δύο είναι καταδικασμένοι."

Είναι αρκετά ενδιαφέρον ότι σε ένα άλλο εικονογραφικό παράδειγμα ερωτοστασίας που βλέπουμε στη διπλανή εικόνα, η Αφροδίτη αυτή τη φορά συνοδεύεται από το θεό Ερμή. Και σε αυτή την περίπτωση έχουμε ένα εννοιολογικό "παντρεμα" των δύο πλανητών που δείχνει τον τρόπο με τον οποίο εκφράζονται αστρολογικά οι ενέργειές τους. Όπως και η Αφροδίτη, έτσι και ο Ερμής συμβολίζει την ανάγκη μας για επικοινωνία με τους άλλους, η οποία λειτουργεί και πάλι μέσω της εκροής και εισροής ενέργειας, αυτή τη φορά επικοινωνιακής. Η εκφορά του λόγου (εκροή) συνδέεται με τη λεκτική ικανότητα και ευγλωττία, και η εισροή με την αντιληπτική ικανότητα αντίστοιχα. Ο εικονογραφικός συντονισμός του Ερμή και της Αφροδίτης στη σκηνή της ερωτοστασίας βρίσκει, λοιπόν, ανταπόκριση σε εκείνες τις ενέργειες που αντιπροσωπεύουν οι συγκεκριμένοι αυτοί πλανήτες. Αν ο Ερμης συναντά δυσκολία να συντονιστεί επικοινωνιακά με το πρόσωπο που η Αφροδίτη επιδιώκει να έρθει σε επαφή για να προσφέρει (έρως-εκροή), τότε αντίστοιχα παρουσιάζεται δυσχέρεια να υπάρξει ανταπόκριση από το άλλο πρόσωπο τόσο διανοητική, αλλά και συναισθηματική (αντέρως-εισροή). 

Κρατώντας τις Ζυγαριές της Ζωής και του Θανάτου.

Μπορεί για τη σκηνή της ερωτοστασίας να μην έχουν σωθεί γραπτές αναφορές, αλλά υπάρχει και ένας άλλος θεός που έχει συνδεθεί από τον Όμηρο με τη χρήση της ζυγαριάς για την έκβαση ενός γεγονότος. Η  κηροστασία και η ψυχοστασία αφορούν σκηνές που γίνεται το συμβολικό ζύγισμα της μοίρας που έχει ένας ήρωας ή ένα στράτευμα στο συνολό του, τις οποίες εποπτεύει ο Δίας και συνήθως εκτελούνται από τον αγγελιαφόρο του, το θεό Ερμή. Η σκηνή της κηροστασίας, ή διαφορετικά το ζύγισμα της μοίρας αναφέρεται για πρώτη φορά στον Όμηρο και αργότερα μετασχηματίστηκε στη σκηνή της ψυχοστασίας, όπως περιγράφεται στο έργο του Αισχύλου. Αν συγκρίνουμε εικονογραφικά αυτές τις σκηνές, οι ομοιότητες είναι προφανείς, αλλά ειναι επίσης εξαιρετικά σημαντικό ότι η Αφροδίτη και ο Δίας παρουσιάζονται ως κριτές στις ζωές των ανθρώπων σε χρονικές στιγμές που η ένταση είναι αρκετά δυνατή: στο ερωτικό πεδίο και το πεδίο της μάχης. 

Πώς μπορούν να συνδεθούν αυτές οι δύο σκηνές, εφόσον εικονογραφικά μοιράζονται κοινά στοιχεία; Στις περιπτώσεις που επεμβαίνει ο Δίας στην Ιλιάδα σαν τον κριτής που κρατάει τη ζυγαριά συνδέονται άμεσα με την επιβολή της τάξης και της αρμονίας σε έναν διαταραγμένο ηρωϊκό κόσμο που βρίσκεται σε πόλεμο. Λαμβάνοντας υπόψη αυτό και όσα αναφέρθηκαν για την ερωτοστασία μπορούμε να δούμε ότι και οι δύο σκηνές αποσκωπούν να αποκαταστήσουν την ισορροπία, αλλά ο κάθε θεός στη διαφορετική του σφαίρα επιρροής. Ή μήπως όχι ακριβώς; Παραδοσιακά, ο αρχαίος ελληνικός κόσμος φαίνεται πως ήταν εξοικειωμένος στη συνύπαρξη του έρωτα και του πολέμου κάτι που επιβεβαιώνεται στην ομηρική και λυρική ποίηση, καθώς σε αρκετά παραδείγματα ο ποιητής περιγράφοντας μία πολεμική σκηνή δανείζεται τη λεκτική ερωτική σκηνογραφία και το αντίστροφο. 

Ας μην ξεχνάμε ότι και η αφορμή του Τρωϊκού πολέμου εμπεριέχει και τις δύο έννοιες: ο έρωτας για την Ελένη οδήγησε σε πολεμική σύγκρουση. Οι πηγές μας αποκαλύπτουν ξεκάθαρα αυτή την αλληλεπίδραση που εκφράζεται στις διαφορετικές σφαίρες επιρροής των δύο θεών, και κατ'επέκταση στις διαφορετικές προτεραιότητες που χαρακτηρίζουν τον ιδιωτικό και δημόσιο/εγκώσμιο βίο. Αν αυτό το προβάλουμε σε ένα αστρολογικό πλαίσιο, ανάλογα η αστρολογική Αφροδίτη εκφράζει την ανάγκη να νιώσει οικειότητα, αρμονία και συντροφικότητα σε ένα πιο προσωπικό περιβάλλον, σε αντίθεση με τον αστρολογικό Δία που η θέληση για ισορροπία, τάξη και αισιοδοξία εξ ορισμού έχει ανάγκη να συνδέσει το άτομο σε κάτι πέρα και πάνω από τον εαυτό του. 

Βιβλιογραφία: 

• Stephen Arroyo, Astrology, Psychology and the Four Elements (CRCS Publications, 1978)
• Craig E. Stephenson, Anteros: A Forgotten Myth (Routledge, 2011)

Μετρώντας τα Αμέτρητα Αστέρια και Άλλα Αδύνατα.

"Αν μπορείς να μετρήσεις τα φύλλα των δέντρων
ή τα αφρισμένα κύματα της αδάμαστης θάλασσας,
τότε σε σένα μοναχά θα εμπιστευτώ
πόσους έρωτες γνώρισα".

~~~Ανακρεόντεια, Ωδή 32

Πόσοι από εμάς έχουν προσπαθήσει να μετρήσουν τα αστέρια δείχνοντας ψηλά στον ουρανό και αυτόματα κάποιος να μας αποθαρρύνει γιατί θεωρείται γρουσουζιά; Μήπως όμως πίσω από αυτή την πρόληψη κρύβεται και κάτι διαφορετικό; Μήπως η προσπάθεια να μετρήσει κάποιος τα αμέτρητα αστέρια είναι κάτι που προσβάλλει κάποιον άγραφο συμπαντικό νόμο που υπαγορεύει ότι κάποια πράγματα είναι αδύνατο να μετρηθούν; Από αυτό το μοτίβο της μέτρησης του αδύνατου δεν ξεφεύγει ούτε καν ο Διάβολος, καθώς όπως θα δούμε παρακάτω, υποβάλλοντάς τον σε μία τέτοια πράξη, να μετρήσει δηλαδή αμέτρητα πράγματα αποτυγχάνει. Ας αναλύσουμε, λοιπόν πώς το μοτίβο αυτό συνδέεται με αφηγήσεις από τη μυθολογία, τα παραμύθια, αλλά και την παράδοση. 

Το "Αδύνατο" στην Αρχαία Ελληνική Λογοτεχνία.

Πράξεις που αφορούν τη καταμέτρηση πραγμάτων όπως αστέρια, κόκκοι άμμου, βότσαλα, ανθισμένα λουλούδια, θαλάσσια κύματα, ζώα του ουρανού και της θάλασσας κτλ. είναι γνωστός λογοτεχνικός τόπος στις αρχαίες Ελληνικές και Λατινικές αφηγήσεις (κυρίως στην ποίηση), και στυλιστικά περιγράφεται ως "αδύνατο." Πίσω από το μοτίβο του "αδύνατου" αυτό που εκφράζεται πραγματικά είναι η έννοια της αιωνιότητας όσον αφορά την κίνηση των ουρανίων σωμάτων, τη ροή των υδάτων και τη κίνηση των κυμάτων που σκάνε στην ακτή, την ανθοφορία και τη καρποφορία στη φύση, το ίδιο το περιβάλλον που μοιράζεται ο άνθρωπος με τα ζώα. Εκφράσεις στο λόγο που περιγράφουν την υπερβολή μέσα στο πλαίσιο του "αδύνατου" είναι συχνές σε πολλές γλώσσες και συνήθως έχουν έναν παροιμειώδη χαρακτήρα. Οι ρίζες τους μπορεί να μην είναι ξεκάθαρες αλλά μέσα από τα παραδείγματα καταλαβαίνουμε ότι συνδέεονται με τον προφορικό, καθημερινό λόγο σαν μέρος μίας λαϊκής σοφίας, η οποία πηγάζει από την παρατήρηση της φύσης και των νόμων της. 

"Ούτε για όλα τα φύλλα του Κόσμου"

 

Μία τέτοια εικόνα χρησιμοποιείται και στην Ιλιάδα από τον Όμηρο για να περιγράψει το πείσμα του Αχιλλέα στο πρόσωπο του Αγαμέμνωνα. Ο ήρωας αρνείται με πάθος τα δώρα που του προσφέρει ο Αγαμέμνωνας σε μία προσπάθεια συμφιλίωσης, λέγοντας ότι ακόμα και αν του προσφέρει τόσα δώρα σε αριθμό όση είναι η σκόνη της γης ή η άμμος της θάλασσας, εκείνος θα παραμείνει αμετακίνητος στην απόφασή του να απέχει από τη μάχη. [Ομήρου Ιλιάδα, Ι 385-386]. Με μία "αδύνατη εικόνα" και η θεά Ίριδα αναφέρεται στα αμέτρητα στρατεύματα των Αχαιών που πορεύονται εναντίον της Τροίας: "Πήρα μέρος σε πολλές μάχες ως τώρα, ποτέ όμως, ως τώρα δεν έχω δει τέτοιο και τόσο στρατό, γιατί μοιάζουν απαράλλαχτα με φύλλα και με την άμμο, καθώς προχωρούν στον κάμπο προς την πόλη μας, για να πολεμήσουν." [Ομήρου Ιλιάδα, Β 799-801] 

" 'Ἀμμον μετρεῖν"

Μία άλλη έκφραση για να δηλώσει το ανέφικτο είναι η παροιμία που αναφέρει και ο Ζηνόβιος, "μετράω την άμμο" [CPG, 1:27], η οποία φαίνεται ότι επιβίωσε και στη δημοτική ποίηση μέσω της έκφρασης "Να κάθομαι να ξεμετρώ κουκί κουκί την άμμο". Στη κωμωδία του Αριστοφάνη, Ἀχαρνῆς ο πρωταγωνιστής Δικαιόπολις για να περιγράψει τα αμέτρητα βάσανά του χρησιμοποιεί τη λέξη "ψαμμακοσιογάργαρα". Έτσι η λέξη "'άμμος/ψάμμος" μετατρέπεται στο αριθμητικό "ψαμμακόσιος" για να δηλώσει την ιδέα της πληθώρας των κόκκων της άμμου. [Αριστοφάνους Ἀχαρνῆς, 3]. Το ίδιο μοτίβο αναπαράγεται και στην εβραϊκή παράδοση για να δηλώσει τους αναρίθμητους απογόνους της γενιάς του Αβραάμ, η οποία παρομοιάζεται με την άμμο της γης. Ο θεός διαβεβαιώνει τον Αβραάμ ότι,  αν κάποιος καταφέρει να μετρήσει τους κόκκους της άμμου, τότε θα έχει μετρήσει και τους απογόνους του. [Γένεση, 13: 14-16] 

"Εύρηκα, όλες τις άμμους του Σύμπαντος!" 

Παρόλο αυτά, η ιστορία του ανέφικτου μετρήματος έχει και τον τολμηρό της. Ο Αρχιμήδης στο έργο του Ψαμμίτης, όχι μόνο απορρίπτει την ιδέα ότι όλη η άμμος του κόσμου είναι αμέτρητη και δεν γίνεται να εκφραστεί αριθμητικά, αλλά υποστηρίζει ότι μπορεί να υπολογίσει ακριβώς τον αριθμό της. Και μάλιστα, όχι μόνο μπορεί να μετρήσει την άμμο που υπάρχει στη πόλη που ζει, τις Συρακούσες, όχι μόνο αυτή που υπάρχει σε όλη τη Σικελία, όχι μόνο αυτή που χρειάζεται για να καλύψει τη Γη, αλλά γνωρίζει με ακρίβεια την ποσότητα που είναι ικανή να γεμίσει ολόκληρο το Σύμπαν. Μετά από υπολογισμούς καταλήγει στο 10⁶³ ως τον αριθμό κόκκων άμμου που θα γέμιζε μία σφαίρα στο μέγεθος του σύμπαντος. 

"Της Άμμου τα Αστέρια και τα Κύματα"

Άμμος και αστέρια συχνά αναφέρονται σαν ζευγάρι δύο πραγμάτων που είναι αδύνατο να μετρηθούν. Ο Λατίνος ποιητής Κάτουλλος απαντάει στην ερωμένη του να του δώσει τόσα φιλιά όση η άμμος της Λιβύης και τα αστέρια του ουρανού. [Catullus, Carmina 7]. Στον Ευθύδημο επίσης του Πλάτωνα, ένα από τα πρόσωπα ζητάει από τους συνομιλητές του να του απαριθμήσουν πόσα αστέρια και πόσοι κόκκοι άμμου υπάρχουν, αμφισβητώντας με αυτόν τον τρόπο ότι οι σοφοί γνωρίζουν τα πάντα. [Πλάτων, Ευθύδημος 294b].

Παροιμιώδης έκφραση που αναφέρεται τόσο στο μάταιο, αλλά όσο και στο ανέφικτο της πράξης είναι το μέτρημα των κυμάτων της θάλασσας. Οι παροιμιογράφοι Ζηνόβιος και Διογενειανός χρησιμοποιούν την έκφραση "πιο ανόητος από τον Κόροιβο" για αναφερθούν σε κάποιον που ξόδευε άσκοπα το χρόνο του προσπαθώντας να μετρήσει τα κύματα [CPG 1:101; 262]. Ο Πλούταρχος στη λίστα που δίνει με εκφράσεις που περιγράφουν το αδύνατο επίσης συμπεριλαμβάνει τη φράση "μετράς κύματα". [Πλούταρχος, Ἐκλογὴ περὶ τῶν ἀδυνάτων 17] Σε μία ιστορία του Αισώπου που αναφέρει ο Λουκιανός περιγράφεται κάποιος που καθόταν στην παραλία, μετρούσε τα κύματα, αλλά στην πορεία έχασε το μέτρημα και νευρίασε. Τότε μία αλεπού τον πλησίασε και του είπε ότι θα πρέπει να ξεχάσει όσα ήδη είχε μετρήσει και να ξεκινήσει από την αρχή. [Λουκιανού, Περί αιρέσεων ή Ερμότιμος 84] Μέσα στο διδακτικό πλαίσιο αυτής της ιστορίας δηλαδή, όταν κάποιος προσκολλάται ανώφελα στο παρελθόν και σε αυτό που δεν μπορεί να ελέγξει, διακρίνουμε και πάλι το αφηγηματικό μοτίβο μίας αδύνατης πράξης. 

"Θεοί αεί μετρούν"

Σε αντίθεση με το Διάβολο της χριστιανικής παράδοσης, όπως θα δούμε παρακάτω, οι αρχαίοι θεοί τα καταφέρνουν μία χαρά όταν πρόκειται να μετρήσουν τα αμέτρητα. Σε μία από τις ωδές του Πινδάρου ο κένταυρος Χείρωνας σημειώνει ότι ο θεός Απόλλωνας γνωρίζει πόσα φύλλα δημιουργεί η φύση κάθε άνοιξη και και πόσοι κόκκοι άμμου διασκορπίζονται στη θάλασσα και τους ποταμούς από τα κύματα και τους ανέμους. [Πίνδαρος, Πυθ. 9.46-47] Μέσα στο ίδιο πνεύμα είναι και η παραπάνω αναφορά από τη Γένεση με το θεό να υπονοεί ότι γνωρίζει τον αριθμό των απογόνων του Αβραάμ, άρα και την ποσότητα της άμμου στον κόσμο.

"Όταν ο Διάβολος δεν ξέρει να μετράει" 

Στη λαϊκή χριστιανική παράδοση εκτός από τους θνητούς φαίνεται πως και ο διάβολος δεν τα καταφέρνει στο αδύνατο μέτρημα. Το αφηγηματικό μοτίβο τέτοιων ιστοριών παρουσιάζει κάποιον που πουλάει τη ψυχή του στο διάβολο σε αντάλλαγμα των υπηρεσιών του. Μετά ο πρώτος ξανακερδίζει πίσω τη ψυχή του, βάζοντας στο δεύτερο μία ή περισσότερες δοκιμασίες μετρήματος, τις οποίες αδυνατεί να φέρει εις πέρας. Μία δημοφιλής δοκιμασία εκτός από όσες αναφέρθηκαν είναι το μέτρημα των φύλλων της χλόης. Ένα κείμενο μάλιστα από την αγγλική αφηγηματική παράδοση αναφέρει τρεις τρόπους που μπορεί κάποιος να ξορκίσει το διάβολο με το να τον βάλει ακριβώς να μετρήσει αδύνατα πράγματα ή να εκτελέσει ανέφικτες πράξεις: να μετρήσει τις σταγόνες της βροχής πάνω σε έναν θάμνο και τους σπόρους καλαμποκιού σε ένα χωράφι, και να στρίψει σαν το σκοινί την άμμο, να την ξεπλύνει σε ένα ποτάμι χωρίς όμως να χαθεί κανένας κόκκος της. 

Το ενδιαφέρον είναι ότι σε κάποιες ιστορίες ο διάβολος τα καταφέρνει χωρίς πρόβλημα στην καταμέτρηση, αλλά εκεί που βγαίνει ηττημένος είναι όταν πρέπει να "μετρήσει το λόγο του θεού." Σε μία άλλη λοιπόν αφήγηση, ενώ πετυχημένα μετράει τα φύλλα του γρασιδιού μιας περιοχής και τη σκόνη της, εκεί που τα βρίσκει σκούρα είναι να πει πόσα γράμματα υπάρχουν στην Αγία Γραφή που ανήκε στην τοπική ενορία. Στην περίπτωση αυτή αναγκάζεται να αποχωρήσει μετά από αυτή τη αποτυχία. 

"Κράτα τη Βίβλο κοντά στο κρεβάτι σου"

Η χρήση ενός ιερού βιβλίου όπως μόλις περιγράψαμε για να ξορκίσει ανεπιθύμητους επισκέπτες, οι οποιοι εμφανίζονται συνήθως την ώρα του ύπνου, συναντάται συχνά στις παραδόσεις. Προλήψεις λοιπόν της αμερικανικής ηπείρου συμβουλεύουν πάντα να υπάρχει κοντά στο κρεβάτι μία Βίβλος ή ένα άλλο θρησκευτικό βιβλίο γιατί σε περίπτωση που εμφανιστεί είτε ο διάβολος, είτε μία μάγισσα ο πιστός μπορεί να τους θέσει τη δοκιμασία να μετρήσουν τις λέξεις. Όλα τα κακόβουλα αυτά πλάσματα θα αποτύχουν παταγωδώς, αφού δεν θα μπορέσουν να συνεχίσουν το μέτρημα κάθε φορά που θα συναντούν το όνομα του "Κυρίου." Στις μεσο-δυτικές πολιτείες και στον αμερικανικό Νότο, μέσα στο ίδιο πλαίσιο αναφέρεται η πρόληψη ότι είναι τυχερός κάποιος να έχει δίπλα του μία εφημερίδα, όταν κοιμάται. Ο όγκος της καθημερινής πληροφορίας και των λέξεων θα λειτουργήσουν αποτρεπτικά στο να βλάψει ο "δαίμων του τυπογραφείου" τον άνθρωπο, εφόσον και πάλι είναι ανέφικτο να μετρήσει κάθε μία λέξη. Φαίνεται, λοιπόν ότι το μοτίβο της αποτυχημένης καταμέτρησης πραγμάτων από το διάβολο και τους φίλους του συνδέεται με αυτόν τον τρόπο με τις πρωϊμότερες αφηγήσεις του αδύνατου που αναφέρθηκαν παραπάνω. 

"Πάμε Στοίχημα;"

Αν και απο τις αρχαίες πηγές δεν γνωρίζουμε ανάλογη ιστορία, ωστόσο συναντάμε το μοτίβο της σύναψης μίας συμφωνίας μεταξύ δύο μερών για κάτι εξωπραγματικό, η οποία λύεται όταν δεν εκπληρωθούν οι συμφωνημένες δοκιμασίες. Στην Αισώπεια παράδοση έχουμε την ιστορία του φιλοσόφου Ξάνθου, ο οποίος έβαλε στοίχημα με τους φίλους του ένα δαχτυλίδι, ότι μπορεί να πιει όλη τη θάλασσα, χωρίς όμως τους ποταμούς που χύνονται σε αυτή. Ως αντιπρόταση για αυτή τη δοκιμασία, οι φίλοι του έπρεπε να πρώτα να σταματήσουν τη ροή των ποταμών. Και αφού αυτό ήταν ανέφτικτο, το στοίχημα ακυρώθηκε. Στην ιστορία αυτή βλέπουμε ότι από τη στιγμή που το πρώτο πρόσωπο της συμφωνίας αναλαμβάνει μία ανέφικτη δοκιμασία, με τη σειρά του δίνει μία εξίσου ανέφικτη δοκιμασία σαν προϋπόθεση στο δεύτερο πρόσωπο. Η συμφωνία λύνεται γιατί είναι αδύνατο να πραγματοποιηθεί η προϋπόθεση. Με λίγα λόγια, όπως ο πρωταγωνιστής αποφεύγει να χάσει το στοίχημα δίνοντας στον ανταγωνιστή του μία δοκιμασία αδύνατη, κατά τον ίδιο τρόπο και ο πιστός στη χριστιανική παράδοση διαφεύγει από τα δίχτυα του διαβόλου ή από την οποιαδήποτε συμφωνία τον δένει μαζί του, αναθέτοντάς του κάτι ακατόρθωτο για τη φύση του. 

"Στο περιγιάλι το κρυφό ζει το αδύνατο"

Ο  Arthur C. Clarke είχε πει ότι "ο μόνος τρόπος να ανακαλύψουμε 

τα όρια του δυνατού
είναι να τα ξεπεράσουμε
και να πάμε στην περιοχή του αδύνατου". Τι είναι αυτό άραγε που φοβίζει τον άνθρωπο να μετρήσει ξανά τα αστέρια και  την άμμο στη θάλασσα. Γιατί βιώνει την "Άρνηση" να μπει ξανά στο περιγιάλι το κρυφό". Ο ποιητής αναφέρει ότι σβήστηκε η γραφή, αλλά μήπως το γεγονός αυτό δεν είναι τίποτα άλλο από τον ίδιο τον άνεμο που προσπάθησε κάποτε να μετρήσει την άμμο; 

Ο Αριστοτέλης στο έργο του Μετεωρολογικά αναφέρει ότι στην εποχή του, όσοι μελετούσαν τα φαινόμενα των ουρανών τη νύχτα μπορούσαν να δουν την αντανάκλαση του γαλαξία μας πάνω στην επιφάνεια του νερού. [Ι.345b 25]. Σήμερα αυτό για εμάς είναι ένα αδύνατο. Παραμένει όμως ακόμα δυνατό  να ιππεύσουμε με πόθο και πάθος ένα από τα κύματα του χρόνου. Και αυτό γίνεται μόνο μετρώντας τα αδύνατα λάθη. 

Βιβλιογραφία:
~Canter, H.V., "The figure Adynaton in Greek and Latin Poetry," The American Journal of Philology 51.1 (1930) 32-41.
~CPG=Corpus Paroemiographorum Graecorum.
~Hansen, W., Ariadne's Thread: A Guide to International Tales Found in Classical Literature [2002].
~Hayes, K.J., Folklore and Book Culture [1997].
~Rowe, G.O., "The Adynaton as a Stylistic Device," The American Journal of Philology 86.4  (1965) 387-396.
~Sifakis, G.M., "Homeric Survivals in the Medieval and Modern Greek Folksong Tradition?" Greece & Rome, 39.2 (1992) 139-154.
~Σαραντάκος, Δ., "Λέξεις στην Άμμο" από  https://sarantakos.wordpress.com/2012/06/20/ammo/

 

Δέσε τα Πέδιλά σου, Ερμή Ανάδρομε !

Kαι μόλις το λόγο άκουσε [του Δία] ο μέγας Αργοφόνος [Ερμής], 

τα πέδιλα έδεσε τα ολόχρυσα, τα ωραία, 

τ’ άφθαρτα που τον σήκωναν σαν άνεμο επάνω

στην γη όλη την άπειρο και στα θαλάσσια πλάτη […] 

~~~Ομήρου Ιλιάδα, Ω 339-342

Αν και τα φτερωτά πέδιλα στην Ελληνική μυθολογία δεν είναι αποκλειστικό αξεσουάρ του θεού Ερμή, στο μυαλό μας είναι αυτά που τον χαρακτηρίζουν επάξια τόσο σαν ταχύ αγγελιοφόρο, αλλά και σαν το θεό που διασχίζει όρια. Τα πτερόεντα σανδάλια του Ερμή ή talaria όπως ονομάζονταν στα Λατινικά για τον αντίστοιχο αγγελιοφόρο-θεό των Ρωμαίων Mercury τον συνοδεύουν πάντα σαν υποδήματα στα πόδια του ή στην τέχνη απεικονίζονται εναλλακτικά σαν φτερά που βγαίνουν μέσα από τους αστραγάλους του, σαν αναπόσπαστο μέλος του σώματός του. Με φτερά ή χωρίς, τα πέδιλα έχουν συνδεθεί με τον Ερμή και σε πολύ ειδικές περιπτώσεις χρωματίζουν τη μοναδική του ιδιότητα, εκείνη που γίνεται πομπός, πορθμέας διασχίζοντας κατά βούληση τα σύνορα μεταξύ της ζωής και του θανάτου. Όπως θα εξηγήσουμε παρακάτω, ο ρόλος του στη μυθολογία σαν πομπός, απηχεί και στην κίνηση που ετοιμάζεται να κάνει ο πλανήτης Ερμής αυτές τις μέρες, δηλαδή να αναδρομήσει.

  

Στην τελευταία ραψωδία της Ιλιάδας, ο Δίας αποφασίζει ότι πλέον μετά από δώδεκα μέρες κακοποίησης του νεκρού σώματός του Έκτορα από τον Αχιλλέα, η σωρός του πρώτου πρέπει να παραδοθεί στον πατέρα του, Πρίαμο. Στο επεισόδιο αυτό, είναι αρκετά ενδιαφέρουσα η παρακάτω λεπτομέρεια: ο Δίας δίνει εντολή όχι στον Ερμή, αλλά στην Ίριδα (τον θηλυκό-αγγελιοφόρο των θεών) να ειδοποιήσει τον Πρίαμο να πάει στον Αχιλλέα για να παραλάβει το νεκρό γιό του.  Για τον Ερμή, ο Δίας έχει ιδιαίτερη αποστολή, μία αποστολή στην οποία ο Ερμής γίνεται ο πομπός, ο προσωπικός ο οδηγός του Πριάμου όπου μυστικά και μέσα στη νύχτα θα οδηγήσει το βασιλιά της Τροίας στην σκηνή του Αχιλλέα για να ζητήσει το νεκρό σώμα του γιου του. 

Και για να φέρει σε πέρας το ρόλο του οδηγού, ο Ερμής φοράει τα χρυσά, αθάνατα πέδιλά του, ντύνεται στα πόδια του το ρόλο εκείνο όπου διασχίζει τα όρια. Τα όρια μεταξύ του στρατοπέδου των Αχαιών και των Τρώων, τα όρια μεταξύ των νικημένων και των νικητών, τα όρια μεταξύ του ζωντανού βασιλιά της Τροίας και του νεκρού γιου του. Είναι αυτός που με θεία εξουσιοδότηση θα συνοδεύσει το ζωντανό Πρίαμο στον κόσμο των νεκρών και είναι ο ίδιος που θα συνοδεύσει το νεκρό Έκτορα πίσω στην οικογένειά του. Ο Ερμής ακούγοντας την εντολή του Δία, σαν ένας θεός που αγαπά τις παρεμβάσεις αμέσως φοράει τον εξοπλισμό του, γιατί θέλει να προσφέρει μία ανακούφιση, ένα κλείσιμο σε μισοτελειωμένες υποθέσεις, και σαν σωστός πορθμέας είναι μέσα στις αρμοδιότητές του ότι θα το κάνει αθόρυβα και μυστικά. Και τα φτερωτά του πέδιλα εξασφαλίζουν αυτό το ασφαλές πέρασμα, εναλλάσσοντας τον παραδοσιακό ρόλο του αγγελιοφόρου με αυτόν του πομπού … με λίγη φαντασία από Ερμής Ορθόδρομος γίνεται Ερμής Ανάδρομος.

Όταν ο πλανήτης Ερμής γυρνάει ανάδρομος δεν σημαίνει αποκλειστικά ότι η επικοινωνία μας συναντά εμπόδια. Την περίοδο αυτή που ο Ερμής φαινομενικά παίρνει μία ιδιαίτερη κλίση υπάρχει η τάση να ενδοσκοπήσουμε, να επεξεργαστούμε ξανά τις ιδέες μας, τις πληροφορίες και τα μηνύματα που έχουμε λάβει όλο αυτόν τον καιρό πριν τα φιλτράρουμε και τα συνθέσουμε. Είναι το διάστημα εκείνο που μας δίνεται η ευκαιρία να αναπληρώσουμε όσα κενά έχουν δημιουργηθεί, να τελειώσουμε μισοτελειωμένες υποθέσεις, να ασχοληθούμε με τα ζητήματα του οίκου που διελαύνει στο χάρτη μας, έτσι ώστε να επαναχαράξουμε τη μελλοντική μας πορεία.

  

Και εδώ ο Ερμής αποφασίζει να δέσει τα πέδιλα στα πόδια του για να κάνει μία στροφή προς τα μέσα, να διασχίσει τα όρια γλιστρώντας σαν άνεμος στον αφρό των κυμάτων, γρήγορα, αθόρυβα, μυστικά. Και μάλιστα τη νύχτα, θυμίζοντας την κίνηση που κάνει ο πλανήτης όταν μπαίνει στη σκιά του λίγο πριν ξεκινήσει την ανάδρομη πορεία του.  Εδώ ο Ερμής σαν πομπός θα οδηγήσει τον νου στην προσωπική του κατάβαση, στα βάθη του ασυνείδητου, έτσι ώστε να ανασύρει και να ανακτήσει αυτό που είναι θαμμένο. Τα σανδάλια του Ερμή Ανάδρομου είναι κάτι παραπάνω από το όχημα της προσωπικής μετακίνησης, είναι αυτά που θα οδηγήσουν πέρα από τα όρια, αλλά και που θα καλύψουν αποστάσεις πάνω «από στεριές και θάλασσες σα φύσημα του ανέμου» όπως λέει ο Όμηρος. Είναι πολύ σημαντικό ότι η κινητικότητα μεταξύ των ορίων διέπεται από έλεγχο στην προσωπική μας σκέψη, αλλά και σωματική στάση για να φέρει σε πέρας ο Ερμής Ανάδρομος την πομπή που οδηγεί.

Ο Ερμής δένει τα σανδάλια του, βάζει στόχο, καταδύεται, ακολουθεί το πλάνο του και με ακρίβεια κάνει την υπέρβαση των ορίων στο πορθμείο των σκέψεών μας. Ο Ερμής διασχίζει απαρατήρητος τα όρια αυτά, όταν κάθε δράση και επικοινωνία έχει σταματήσει ανάμεσα στα δύο στρατόπεδα, περνώντας  τον Πρίαμο στο στρατόπεδο των Ελλήνων διασχίζοντας το φυσικό όριο ενός ποταμιού, ώστε ο Αχιλλέας να υπερβεί τα όρια του θυμού και της εκδίκησης για το φίλο του Πάτροκλο και να παραδώσει το σώμα του νεκρού Έκτορα. Τα ίδια όρια υπερβαίνει και ο Πρίαμος, που αν και βασιλιάς της Τροίας  κάνει εκείνη τη στροφή προς τα μέσα του με οδηγό τον Ερμή για να βρει τη δύναμη να συναντήσει εκείνον που σκότωσε το γιο του και να του φιλήσει το χέρι.

Τα πέδιλα, λοιπόν, του Ερμή, αλλά και γενικότερα τα υποδήματα αποκτούν έναν ιδιαίτερο συμβολισμό που είναι άμεσα συνδεδεμένος με το πέρασμα από την μία κατάσταση σε μία άλλη. Στον Κεραμεικό, για παράδειγμα, το νεκροταφείο της αρχαίας Αθήνας έχουν βρεθεί σε ταφές πήλινα ομοιώματα παπουτσιών (μποτάκια). Ας θυμηθούμε ότι ακόμα και σήμερα τόσο σε χαρούμενες όσο και σε θλιβερές περιστάσεις υπάρχει η παρουσία των υποδημάτων, πέρα από τους πρακτικούς λόγους: στις βαφτίσεις ο/η νεοφώτιστος λαμβάνει το πρώτο ζευγάρι παπούτσια σαν δώρο, αλλά και στο θάνατο ο νεκρός φοράει τα παπούτσια του στην ταφή του. 

Πολύ πιθανόν αυτές οι δράσεις να σχετίζονται με τη λειτουργία που είχαν τα πέδιλα του Ερμή, αλλά και με το ρόλο του σαν πομπός. Τα πέδιλα ολοκληρώνουν ένα τελετουργικό αλλά και προστατευτικό ρόλο για το πέρασμα των ορίων σε άλλους κόσμους, που ακόμα και ο Ερμής τα χρειάζεται για να περάσει από τον κόσμο των θεών στον κόσμο των θνητών. 
Ας δέσουμε καλά στα πόδια μας και εμείς τα «πτερόεντα ερμήσια πέδιλα» και ας αναθεωρήσουμε, ας επαναπροσδιορίσουμε ό,τι έχουμε μέσα μας, ώστε διορθώνοντας την πορεία μας απελευθερωμένοι πια να διασχίσουμε μαζί του τα όρια «πάνω απ΄ τις απέραντες στεριές και τα πελάγη» (Ομήρου Οδύσσεια, ε 46).

Βιβλιογραφία:
~~~Cursaru, G., "Les sandales d'Hermès, I. Les καλὰ πέδιλα homériques d'Hermès," Rivista di Filologia e di Istruzione Classica 140. 1 (2012) 20-61
~~~Greene L. and Sasportas H., The Inner Planets: Building Blocks of Personal Reality (Seminars in Psychological Astrology) [Samual Weiser (1993)]
~~~Yalouris, Ν., "Πτερόεντα Πέδιλα," BCH 77 (1953) 293-321.