Πού Λάμπει το πιο Όμορφο Φεγγάρι;

Ας πούμε ότι το φεγγάρι είναι χάρτινο,

ας πούμε ότι ταξιδεύει 

μέσα σε μία χαρτονένια θάλασσα.

΄Ομως δεν θα ήταν αλήθεια, 

αν πίστευες εμένα.

 ~~~Ella Fitzgerald, "It's Only a Paper Moon" [1933]

Ένα παλιό ανέκδοτο λέει πως μία βραδιά με πανσέληνο δύο μεθυσμένοι φίλοι βγαίνοντας από το μπαρ στάθηκαν κάτω από μία λάμπα του δρόμου. Δείχνοντας  ο ένας από τους δύο τη λάμπα, ρωτάει: "Τι από τα δύο βλέπεις; Τον Ήλιο ή το Φεγγάρι;" Και ο δεύτερος απαντάει, "Δεν ξέρω, δεν είμαι από εδώ." Πέραν της ευγενικής χορηγίας των Διονυσιακών παρενεργειών, τι άλλο θα μπορούσε να κάνει κάποιον να μην αναγνωρίσει μία πανσέληνο; Και αν σας έλεγα ο πατριωτισμός; Παραδείγματα τοπικισμού φαίνεται ότι δεν περιορίζονται μόνο από στα ασυναγώνιστα σε γεύση προϊόντα ή εξαιρετικούς ανθρώπους που βγάζει ένας τόπος. Σε αφηγήσεις από τον αρχαίο κόσμο, αλλά και σε μεταγενέστερες πηγές υπάρχουν παραδείγματα όπου κάποιος υποστηρίζει με σθένος πως το τοπικό φεγγάρι του τόπου καταγωγής του είναι το καλύτερο που υπάρχει. Ας τα δούμε, λοιπόν από κοντά και ας αποφασίσουμε, πού λάμπει το πιο όμορφο φεγγάρι ή αν ειναι το ίδιο σε κάθε πόλη.

Αρχαία Αθήνα vs. Αρχαία Κόρινθος

Δικαίως έχει ειπωθεί  ότι τους πρώτους αιώνες της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, όλοι οι δρόμοι οδηγούσαν στη Ρώμη, όμως οι περισσότεροι από αυτούς περνούσαν μέσα από την Κόρινθο. Στην κορυφή της Ακροκορίνθου δέσποζε ένας μικρός ναός της θεάς του έρωτα, Αφροδίτης. Η επιλογή αυτή για την οικοδόμηση του ναού στο πιο ψηλό σημείο  δεν πέρασε απαρατήρητη στον αρχαίο κόσμο, καθώς η Κόρινθος απέκτησε τη φήμη, ότι ανάμεσα στα άλλα διαθέτει τον καλύτερο στρατό από πόρνες [Πλούταρχος, Ἠθικά 768a]. Αλήθεια είναι ότι η φήμη αυτή αδικούσε σχετικά την Κόρινθο, αφού η πορνεία ήταν λίγο πολύ σύνηθες φαινόμενο για κάθε πόλη με μεγάλη ναυτιλιακή δραστηριότητα και λιμάνι στην περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου εκείνη την εποχή. 

Φαίνεται πως η φήμη αυτή ήταν αποτέλεσμα Αθηναϊκής προπαγάνδας, μια και οι καρποί που γευόταν η Κόρινθος μέσω του εκτεταμένου εμπορίου της ήταν αντικείμενο ζηλοφθονίας από μία πόλη περισσότερο πνευματική και "κουλτουριάρα", όπως η Αθήνα εκείνη την περίοδο. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο κινούνται και τα λόγια του Πλουτάρχου, ο οποίος αναφέρει τα εξής για κάποιον που μετακομίζει σε μία νέα περιοχή και εκφράζει μία επαρχιακή ή κοσμοπολίτικη συμπεριφορά, : "γελάμε με την ανοησία αυτού που θεωρεί ότι η Αθήνα έχει το καλύτερο φεγγάρι σε σύγκριση με την Κόρινθο." [Πλούταρχος, Ἠθικά 601c] Πολύ πιθανόν πίσω από αυτό το σχόλιο να κρύβεται εξίσου ένα ανέκδοτο για έναν αρχαίο Αθηναίο που επισκέφθηκε την Κόρινθο και παρατηρώντας τον ουρανό, σχολίασε ότι η αθηναϊκή Σελήνη είναι ομορφότερη. 

Πατέρα, Πόσα Φεγγάρια Υπάρχουν;  

Και τα ανέκδοτα στο ίδιο πνεύμα συνεχίζονται, αυτή τη φορά μέσα από μία ανθολογία της ύστερης αρχαιότητας με τον τίτλο "Φιλόγελως" [49]. Σε ένα από αυτά ο γιος βλέποντας το φεγγάρι, ρωτάει τον πατέρα του αν υπάρχουν ίδια φεγγάρια σε διαφορετικές πόλεις. Σε ένα δεύτερο, πατέρας και γιος επισκέπτες σε μία πόλη, ο δεύτερος αναρωτιέται αν υπάρχει το ίδιο φεγγάρι και σε άλλες πόλεις. Στη δεύτερη περίπτωση μπορούμε να υποθέσουμε ότι ο νεαρός, ενδεχομένως βγαίνοντας έξω από το χωριό του και για πρώτη φορά σε μία πόλη αναρωτιέται, αν η γνώριμη εικόνα της σελήνης που έχει από τον τόπο καταγωγής του είναι η ίδια με αυτή που βλέπει και εδώ. Γεμάτος έκπληξη που βλέπει κάτι οικείο για αυτόν σε μία ξένη κατά τα άλλα πόλη, αναρωτιέται με μία χαριτωμένη αφέλεια, αν όλες οι πόλεις έχουν το δικό τους φεγγάρι ή όχι. 

Όταν ο Αστροναύτης πάτησε το Φεγγάρι της Σαλαμάνκα 

Το 16ο-17ο αιώνα η Σαλαμάνκα της Ισπανίας κατακλυζόταν από φοιτητές που με πρόφαση τις σπουδές στο τοπικό πανεπιστήμιο έβρισκαν ευκαιρία για ντόλτσε βίτα: ξενύχτια, γυναίκες, χαρτοπαιξία κτλ. Ιστορίες μαρτυρούν πως  όταν κάποιοι από αυτούς επέστρεφαν στο πατρικό τους, φαίνεται ότι γυρνούσαν περισσότερο ανόητοι από όταν έφυγαν. Φανταστείτε την αντίδραση στο πρόσωπο ενός πατέρα, όπως λέει μία ιστορία, που όταν ο γιος του γύρισε από τις σπουδές του, παρατηρώντας το φεγγάρι σχολίασε: "Το φεγγάρι της Σαλαμάνκα είναι στρογγυλό και λευκό σαν αυτό εδώ." Μάλλον το ανέκδοτο αυτό δίνει την απάντηση ποιος είναι τελικά αυτός ο περίεργος αστροναύτης-γλυπτό στον καθεδρικό ναό της Σαλαμάνκα. Πιθανόν να είναι ο γιος που πάτησε το φεγγάρι μετά την κλωτσιά που έφαγε από τον πατέρα του, που πλήρωνε τόσο καιρό για να μορφωθεί! 

Φεγγαράκι μου Λαμπρό, Είμαι Αναποφάσιστος ... 

Οι παραπάνω ιστορίες εκτός από τη χιουμοριστική τους πλευρά υποδηλώνουν τόσο μία νοσταλγία για τον ουρανό κάτω από τον οποίο γεννηθήκε κάποιος, όσο και τη ψευδαίσθηση ενός υπέρμετρου τοπικισμού. Η οικειότητα του ανθρώπου με τον ουρανό έχει χάσει πια τη λάμψη της και την ατομικότητά της, μπορεί γιατί δεν είναι πολιτικά ορθές τέτοιες δηλώσεις. Μπορεί πάλι να φταίει ότι τα φώτα της πόλης δυστυχώς ξεθωριάζουν στα μάτια μας τόσο τα αστέρια, όσο και τον κύκλο της Σελήνης, ώστε το φεγγάρι που είναι αρχέγονα οικείο μέσα μας να σκοτεινιάζει με τόσο φως.

Δεν ειναι σπάνιο σύγχρονους ταξιδιωτικούς οδηγούς να συναντήσουμε ανάλογα σχόλια για το πού θα συναντήσει κάποιος το πιο όμορφο φεγγάρι. Επίσης, σύγχρονοι ταξιδιώτες σχολιάζουν τι τυχεροί που πίσω στην πατρίδα τους υπάρχει μία όμορφη πανσέληνος να τους περιμένει, σε αντίθεση με τον τόπο που επισκέπτονται ως τουρίστες. Ίσως αυτή η έμφυτη  βαθιά νοσταλγία να λειτουργεί σαν άφεση για να δικαιολογούμε στον εαυτό μας, ότι το δικό μας  φεγγάρι είναι και το καλύτερο του κόσμου. Ίσως όμως και "τα φεγγάρια της Κορίνθου" να μην είναι για όλους, και είτε από συνήθεια είτε από φόβο να γραπωνόμαστε πεισματικά στο δικό μας αναιμικό φεγγάρι. Και αν πάλι ποτέ έχουμε την ευκαιρία να πλεύσουμε στην Κόρινθο, αναρωτιόμαστε ποιο είναι άραγε το φεγγάρι που βλέπουμε: αυτό που θέλουμε ή αυτό που χρειαζόμαστε; Αν κάποια φορά το πλοίο σάς βγάλει στην Κόρινθο, μεθύσετε με Κορινθιακό κρασί, και κοιτώντας τον ουρανό δεν ξέρετε αν βλέπετε τον Ήλιο ή τη Σελήνη, θυμηθείτε ... ο Ήλιος είναι σίγουρος πως το καλύτερο φεγγάρι είναι αυτή η Σελήνη που λούζει με το δικό του φως. 
Βιβλιογραφία:
~Hansen, W., Ariadne's Thread: A Guide to International Tales Found in Classical Literature [2002].
~Murphy-O'Connor, J., St. Paul's Corinth: Texts and Archaeology [2002]

 

 

 

Μετρώντας τα Αμέτρητα Αστέρια και Άλλα Αδύνατα.

"Αν μπορείς να μετρήσεις τα φύλλα των δέντρων
ή τα αφρισμένα κύματα της αδάμαστης θάλασσας,
τότε σε σένα μοναχά θα εμπιστευτώ
πόσους έρωτες γνώρισα".

~~~Ανακρεόντεια, Ωδή 32

Πόσοι από εμάς έχουν προσπαθήσει να μετρήσουν τα αστέρια δείχνοντας ψηλά στον ουρανό και αυτόματα κάποιος να μας αποθαρρύνει γιατί θεωρείται γρουσουζιά; Μήπως όμως πίσω από αυτή την πρόληψη κρύβεται και κάτι διαφορετικό; Μήπως η προσπάθεια να μετρήσει κάποιος τα αμέτρητα αστέρια είναι κάτι που προσβάλλει κάποιον άγραφο συμπαντικό νόμο που υπαγορεύει ότι κάποια πράγματα είναι αδύνατο να μετρηθούν; Από αυτό το μοτίβο της μέτρησης του αδύνατου δεν ξεφεύγει ούτε καν ο Διάβολος, καθώς όπως θα δούμε παρακάτω, υποβάλλοντάς τον σε μία τέτοια πράξη, να μετρήσει δηλαδή αμέτρητα πράγματα αποτυγχάνει. Ας αναλύσουμε, λοιπόν πώς το μοτίβο αυτό συνδέεται με αφηγήσεις από τη μυθολογία, τα παραμύθια, αλλά και την παράδοση. 

Το "Αδύνατο" στην Αρχαία Ελληνική Λογοτεχνία.

Πράξεις που αφορούν τη καταμέτρηση πραγμάτων όπως αστέρια, κόκκοι άμμου, βότσαλα, ανθισμένα λουλούδια, θαλάσσια κύματα, ζώα του ουρανού και της θάλασσας κτλ. είναι γνωστός λογοτεχνικός τόπος στις αρχαίες Ελληνικές και Λατινικές αφηγήσεις (κυρίως στην ποίηση), και στυλιστικά περιγράφεται ως "αδύνατο." Πίσω από το μοτίβο του "αδύνατου" αυτό που εκφράζεται πραγματικά είναι η έννοια της αιωνιότητας όσον αφορά την κίνηση των ουρανίων σωμάτων, τη ροή των υδάτων και τη κίνηση των κυμάτων που σκάνε στην ακτή, την ανθοφορία και τη καρποφορία στη φύση, το ίδιο το περιβάλλον που μοιράζεται ο άνθρωπος με τα ζώα. Εκφράσεις στο λόγο που περιγράφουν την υπερβολή μέσα στο πλαίσιο του "αδύνατου" είναι συχνές σε πολλές γλώσσες και συνήθως έχουν έναν παροιμειώδη χαρακτήρα. Οι ρίζες τους μπορεί να μην είναι ξεκάθαρες αλλά μέσα από τα παραδείγματα καταλαβαίνουμε ότι συνδέεονται με τον προφορικό, καθημερινό λόγο σαν μέρος μίας λαϊκής σοφίας, η οποία πηγάζει από την παρατήρηση της φύσης και των νόμων της. 

"Ούτε για όλα τα φύλλα του Κόσμου"

 

Μία τέτοια εικόνα χρησιμοποιείται και στην Ιλιάδα από τον Όμηρο για να περιγράψει το πείσμα του Αχιλλέα στο πρόσωπο του Αγαμέμνωνα. Ο ήρωας αρνείται με πάθος τα δώρα που του προσφέρει ο Αγαμέμνωνας σε μία προσπάθεια συμφιλίωσης, λέγοντας ότι ακόμα και αν του προσφέρει τόσα δώρα σε αριθμό όση είναι η σκόνη της γης ή η άμμος της θάλασσας, εκείνος θα παραμείνει αμετακίνητος στην απόφασή του να απέχει από τη μάχη. [Ομήρου Ιλιάδα, Ι 385-386]. Με μία "αδύνατη εικόνα" και η θεά Ίριδα αναφέρεται στα αμέτρητα στρατεύματα των Αχαιών που πορεύονται εναντίον της Τροίας: "Πήρα μέρος σε πολλές μάχες ως τώρα, ποτέ όμως, ως τώρα δεν έχω δει τέτοιο και τόσο στρατό, γιατί μοιάζουν απαράλλαχτα με φύλλα και με την άμμο, καθώς προχωρούν στον κάμπο προς την πόλη μας, για να πολεμήσουν." [Ομήρου Ιλιάδα, Β 799-801] 

" 'Ἀμμον μετρεῖν"

Μία άλλη έκφραση για να δηλώσει το ανέφικτο είναι η παροιμία που αναφέρει και ο Ζηνόβιος, "μετράω την άμμο" [CPG, 1:27], η οποία φαίνεται ότι επιβίωσε και στη δημοτική ποίηση μέσω της έκφρασης "Να κάθομαι να ξεμετρώ κουκί κουκί την άμμο". Στη κωμωδία του Αριστοφάνη, Ἀχαρνῆς ο πρωταγωνιστής Δικαιόπολις για να περιγράψει τα αμέτρητα βάσανά του χρησιμοποιεί τη λέξη "ψαμμακοσιογάργαρα". Έτσι η λέξη "'άμμος/ψάμμος" μετατρέπεται στο αριθμητικό "ψαμμακόσιος" για να δηλώσει την ιδέα της πληθώρας των κόκκων της άμμου. [Αριστοφάνους Ἀχαρνῆς, 3]. Το ίδιο μοτίβο αναπαράγεται και στην εβραϊκή παράδοση για να δηλώσει τους αναρίθμητους απογόνους της γενιάς του Αβραάμ, η οποία παρομοιάζεται με την άμμο της γης. Ο θεός διαβεβαιώνει τον Αβραάμ ότι,  αν κάποιος καταφέρει να μετρήσει τους κόκκους της άμμου, τότε θα έχει μετρήσει και τους απογόνους του. [Γένεση, 13: 14-16] 

"Εύρηκα, όλες τις άμμους του Σύμπαντος!" 

Παρόλο αυτά, η ιστορία του ανέφικτου μετρήματος έχει και τον τολμηρό της. Ο Αρχιμήδης στο έργο του Ψαμμίτης, όχι μόνο απορρίπτει την ιδέα ότι όλη η άμμος του κόσμου είναι αμέτρητη και δεν γίνεται να εκφραστεί αριθμητικά, αλλά υποστηρίζει ότι μπορεί να υπολογίσει ακριβώς τον αριθμό της. Και μάλιστα, όχι μόνο μπορεί να μετρήσει την άμμο που υπάρχει στη πόλη που ζει, τις Συρακούσες, όχι μόνο αυτή που υπάρχει σε όλη τη Σικελία, όχι μόνο αυτή που χρειάζεται για να καλύψει τη Γη, αλλά γνωρίζει με ακρίβεια την ποσότητα που είναι ικανή να γεμίσει ολόκληρο το Σύμπαν. Μετά από υπολογισμούς καταλήγει στο 10⁶³ ως τον αριθμό κόκκων άμμου που θα γέμιζε μία σφαίρα στο μέγεθος του σύμπαντος. 

"Της Άμμου τα Αστέρια και τα Κύματα"

Άμμος και αστέρια συχνά αναφέρονται σαν ζευγάρι δύο πραγμάτων που είναι αδύνατο να μετρηθούν. Ο Λατίνος ποιητής Κάτουλλος απαντάει στην ερωμένη του να του δώσει τόσα φιλιά όση η άμμος της Λιβύης και τα αστέρια του ουρανού. [Catullus, Carmina 7]. Στον Ευθύδημο επίσης του Πλάτωνα, ένα από τα πρόσωπα ζητάει από τους συνομιλητές του να του απαριθμήσουν πόσα αστέρια και πόσοι κόκκοι άμμου υπάρχουν, αμφισβητώντας με αυτόν τον τρόπο ότι οι σοφοί γνωρίζουν τα πάντα. [Πλάτων, Ευθύδημος 294b].

Παροιμιώδης έκφραση που αναφέρεται τόσο στο μάταιο, αλλά όσο και στο ανέφικτο της πράξης είναι το μέτρημα των κυμάτων της θάλασσας. Οι παροιμιογράφοι Ζηνόβιος και Διογενειανός χρησιμοποιούν την έκφραση "πιο ανόητος από τον Κόροιβο" για αναφερθούν σε κάποιον που ξόδευε άσκοπα το χρόνο του προσπαθώντας να μετρήσει τα κύματα [CPG 1:101; 262]. Ο Πλούταρχος στη λίστα που δίνει με εκφράσεις που περιγράφουν το αδύνατο επίσης συμπεριλαμβάνει τη φράση "μετράς κύματα". [Πλούταρχος, Ἐκλογὴ περὶ τῶν ἀδυνάτων 17] Σε μία ιστορία του Αισώπου που αναφέρει ο Λουκιανός περιγράφεται κάποιος που καθόταν στην παραλία, μετρούσε τα κύματα, αλλά στην πορεία έχασε το μέτρημα και νευρίασε. Τότε μία αλεπού τον πλησίασε και του είπε ότι θα πρέπει να ξεχάσει όσα ήδη είχε μετρήσει και να ξεκινήσει από την αρχή. [Λουκιανού, Περί αιρέσεων ή Ερμότιμος 84] Μέσα στο διδακτικό πλαίσιο αυτής της ιστορίας δηλαδή, όταν κάποιος προσκολλάται ανώφελα στο παρελθόν και σε αυτό που δεν μπορεί να ελέγξει, διακρίνουμε και πάλι το αφηγηματικό μοτίβο μίας αδύνατης πράξης. 

"Θεοί αεί μετρούν"

Σε αντίθεση με το Διάβολο της χριστιανικής παράδοσης, όπως θα δούμε παρακάτω, οι αρχαίοι θεοί τα καταφέρνουν μία χαρά όταν πρόκειται να μετρήσουν τα αμέτρητα. Σε μία από τις ωδές του Πινδάρου ο κένταυρος Χείρωνας σημειώνει ότι ο θεός Απόλλωνας γνωρίζει πόσα φύλλα δημιουργεί η φύση κάθε άνοιξη και και πόσοι κόκκοι άμμου διασκορπίζονται στη θάλασσα και τους ποταμούς από τα κύματα και τους ανέμους. [Πίνδαρος, Πυθ. 9.46-47] Μέσα στο ίδιο πνεύμα είναι και η παραπάνω αναφορά από τη Γένεση με το θεό να υπονοεί ότι γνωρίζει τον αριθμό των απογόνων του Αβραάμ, άρα και την ποσότητα της άμμου στον κόσμο.

"Όταν ο Διάβολος δεν ξέρει να μετράει" 

Στη λαϊκή χριστιανική παράδοση εκτός από τους θνητούς φαίνεται πως και ο διάβολος δεν τα καταφέρνει στο αδύνατο μέτρημα. Το αφηγηματικό μοτίβο τέτοιων ιστοριών παρουσιάζει κάποιον που πουλάει τη ψυχή του στο διάβολο σε αντάλλαγμα των υπηρεσιών του. Μετά ο πρώτος ξανακερδίζει πίσω τη ψυχή του, βάζοντας στο δεύτερο μία ή περισσότερες δοκιμασίες μετρήματος, τις οποίες αδυνατεί να φέρει εις πέρας. Μία δημοφιλής δοκιμασία εκτός από όσες αναφέρθηκαν είναι το μέτρημα των φύλλων της χλόης. Ένα κείμενο μάλιστα από την αγγλική αφηγηματική παράδοση αναφέρει τρεις τρόπους που μπορεί κάποιος να ξορκίσει το διάβολο με το να τον βάλει ακριβώς να μετρήσει αδύνατα πράγματα ή να εκτελέσει ανέφικτες πράξεις: να μετρήσει τις σταγόνες της βροχής πάνω σε έναν θάμνο και τους σπόρους καλαμποκιού σε ένα χωράφι, και να στρίψει σαν το σκοινί την άμμο, να την ξεπλύνει σε ένα ποτάμι χωρίς όμως να χαθεί κανένας κόκκος της. 

Το ενδιαφέρον είναι ότι σε κάποιες ιστορίες ο διάβολος τα καταφέρνει χωρίς πρόβλημα στην καταμέτρηση, αλλά εκεί που βγαίνει ηττημένος είναι όταν πρέπει να "μετρήσει το λόγο του θεού." Σε μία άλλη λοιπόν αφήγηση, ενώ πετυχημένα μετράει τα φύλλα του γρασιδιού μιας περιοχής και τη σκόνη της, εκεί που τα βρίσκει σκούρα είναι να πει πόσα γράμματα υπάρχουν στην Αγία Γραφή που ανήκε στην τοπική ενορία. Στην περίπτωση αυτή αναγκάζεται να αποχωρήσει μετά από αυτή τη αποτυχία. 

"Κράτα τη Βίβλο κοντά στο κρεβάτι σου"

Η χρήση ενός ιερού βιβλίου όπως μόλις περιγράψαμε για να ξορκίσει ανεπιθύμητους επισκέπτες, οι οποιοι εμφανίζονται συνήθως την ώρα του ύπνου, συναντάται συχνά στις παραδόσεις. Προλήψεις λοιπόν της αμερικανικής ηπείρου συμβουλεύουν πάντα να υπάρχει κοντά στο κρεβάτι μία Βίβλος ή ένα άλλο θρησκευτικό βιβλίο γιατί σε περίπτωση που εμφανιστεί είτε ο διάβολος, είτε μία μάγισσα ο πιστός μπορεί να τους θέσει τη δοκιμασία να μετρήσουν τις λέξεις. Όλα τα κακόβουλα αυτά πλάσματα θα αποτύχουν παταγωδώς, αφού δεν θα μπορέσουν να συνεχίσουν το μέτρημα κάθε φορά που θα συναντούν το όνομα του "Κυρίου." Στις μεσο-δυτικές πολιτείες και στον αμερικανικό Νότο, μέσα στο ίδιο πλαίσιο αναφέρεται η πρόληψη ότι είναι τυχερός κάποιος να έχει δίπλα του μία εφημερίδα, όταν κοιμάται. Ο όγκος της καθημερινής πληροφορίας και των λέξεων θα λειτουργήσουν αποτρεπτικά στο να βλάψει ο "δαίμων του τυπογραφείου" τον άνθρωπο, εφόσον και πάλι είναι ανέφικτο να μετρήσει κάθε μία λέξη. Φαίνεται, λοιπόν ότι το μοτίβο της αποτυχημένης καταμέτρησης πραγμάτων από το διάβολο και τους φίλους του συνδέεται με αυτόν τον τρόπο με τις πρωϊμότερες αφηγήσεις του αδύνατου που αναφέρθηκαν παραπάνω. 

"Πάμε Στοίχημα;"

Αν και απο τις αρχαίες πηγές δεν γνωρίζουμε ανάλογη ιστορία, ωστόσο συναντάμε το μοτίβο της σύναψης μίας συμφωνίας μεταξύ δύο μερών για κάτι εξωπραγματικό, η οποία λύεται όταν δεν εκπληρωθούν οι συμφωνημένες δοκιμασίες. Στην Αισώπεια παράδοση έχουμε την ιστορία του φιλοσόφου Ξάνθου, ο οποίος έβαλε στοίχημα με τους φίλους του ένα δαχτυλίδι, ότι μπορεί να πιει όλη τη θάλασσα, χωρίς όμως τους ποταμούς που χύνονται σε αυτή. Ως αντιπρόταση για αυτή τη δοκιμασία, οι φίλοι του έπρεπε να πρώτα να σταματήσουν τη ροή των ποταμών. Και αφού αυτό ήταν ανέφτικτο, το στοίχημα ακυρώθηκε. Στην ιστορία αυτή βλέπουμε ότι από τη στιγμή που το πρώτο πρόσωπο της συμφωνίας αναλαμβάνει μία ανέφικτη δοκιμασία, με τη σειρά του δίνει μία εξίσου ανέφικτη δοκιμασία σαν προϋπόθεση στο δεύτερο πρόσωπο. Η συμφωνία λύνεται γιατί είναι αδύνατο να πραγματοποιηθεί η προϋπόθεση. Με λίγα λόγια, όπως ο πρωταγωνιστής αποφεύγει να χάσει το στοίχημα δίνοντας στον ανταγωνιστή του μία δοκιμασία αδύνατη, κατά τον ίδιο τρόπο και ο πιστός στη χριστιανική παράδοση διαφεύγει από τα δίχτυα του διαβόλου ή από την οποιαδήποτε συμφωνία τον δένει μαζί του, αναθέτοντάς του κάτι ακατόρθωτο για τη φύση του. 

"Στο περιγιάλι το κρυφό ζει το αδύνατο"

Ο  Arthur C. Clarke είχε πει ότι "ο μόνος τρόπος να ανακαλύψουμε 

τα όρια του δυνατού
είναι να τα ξεπεράσουμε
και να πάμε στην περιοχή του αδύνατου". Τι είναι αυτό άραγε που φοβίζει τον άνθρωπο να μετρήσει ξανά τα αστέρια και  την άμμο στη θάλασσα. Γιατί βιώνει την "Άρνηση" να μπει ξανά στο περιγιάλι το κρυφό". Ο ποιητής αναφέρει ότι σβήστηκε η γραφή, αλλά μήπως το γεγονός αυτό δεν είναι τίποτα άλλο από τον ίδιο τον άνεμο που προσπάθησε κάποτε να μετρήσει την άμμο; 

Ο Αριστοτέλης στο έργο του Μετεωρολογικά αναφέρει ότι στην εποχή του, όσοι μελετούσαν τα φαινόμενα των ουρανών τη νύχτα μπορούσαν να δουν την αντανάκλαση του γαλαξία μας πάνω στην επιφάνεια του νερού. [Ι.345b 25]. Σήμερα αυτό για εμάς είναι ένα αδύνατο. Παραμένει όμως ακόμα δυνατό  να ιππεύσουμε με πόθο και πάθος ένα από τα κύματα του χρόνου. Και αυτό γίνεται μόνο μετρώντας τα αδύνατα λάθη. 

Βιβλιογραφία:
~Canter, H.V., "The figure Adynaton in Greek and Latin Poetry," The American Journal of Philology 51.1 (1930) 32-41.
~CPG=Corpus Paroemiographorum Graecorum.
~Hansen, W., Ariadne's Thread: A Guide to International Tales Found in Classical Literature [2002].
~Hayes, K.J., Folklore and Book Culture [1997].
~Rowe, G.O., "The Adynaton as a Stylistic Device," The American Journal of Philology 86.4  (1965) 387-396.
~Sifakis, G.M., "Homeric Survivals in the Medieval and Modern Greek Folksong Tradition?" Greece & Rome, 39.2 (1992) 139-154.
~Σαραντάκος, Δ., "Λέξεις στην Άμμο" από  https://sarantakos.wordpress.com/2012/06/20/ammo/

 

Τα "Λόγια του Πάγου" και ο Φανταστικός Πολικός Κόσμος του Αντιφάνη.

"Θα έπρεπε να είχαμε προβλέψει από την αρχή

το πόσο ακατανίκητη είναι η ανθρώπινη περιέργεια ..."

~~~H.P.Lovecraft, Στα Βουνά της Τρέλας

Είναι γνωστό ότι το αυτί του ανθρώπου είναι εξαιρετικά ευαίσθητο στο να συλλαμβάνει ήχους, όχι όμως σε όλο τους το φάσμα. Παρόλο  την εγγενή αυτή αδυναμία δεν λείπουν εκείνοι που πειραματίζονται με ασυνήθιστους ήχους, όπως εκείνοι που παράγονται από τη μοριακή μουσική. Η μουσική αυτή δεν είναι γραμμένη σε νότες, αλλά βασίζεται  στις μοριακές γονιδιακές ακολουθίες, θεωρώντας ότι το μυαλό ενός ανθρώπου μπορεί να αντιληφθεί ήχους και μουσικά κομμάτια σε υψηλότερα και διαφορετικά επίπεδα. Προκαλεί μία έκπληξη το γεγονός ότι το να παραχθεί ήχος μέσα από τη δόνηση μίας φαινομενικά "βουβής" ύλης δεν είναι μία προσδοκία της τεχνολογικής εποχής που ζούμε, αλλά με κάποιο τρόπο έχει τις ρίζες της σε μυθολογικές αφηγήσεις της αρχαιότητας. Αναφερόμαστε σε μύθους που αφορούν κυρίως παγωμένους κόσμους και πολιτείες, όπου σύμφωνα με την παράδοση ο χώρος κατακλίζεται από ανεξίτηλες, άηχες φωνές και ήχους, οι οποίες αναμένουν να γίνουν ακουστές από το σωστό πρόσωπο (ή προσωποποίηση) την κατάλληλη χρονική στιγμή, ή από ένα προνομιούχο πρόσωπο που έχει στα χέρια του το κατάλληλο μέσο για να ακροαστεί. 

Λόγια Παγωμένα ...  Λόγια Σιωπηλά

Στον αφηγηματικό πυρήνα των  απίθανων διηγήσεων που αφορούν παγωμένους κόσμους και ήχους κυριαρχεί ένα τόσο σφοδρό ψύχος και κάθε λέξη που αρθρώνεται ή κάθε ήχος που παράγεται παγώνει ακαριαία.  Για να ξαναζωντανέψουν αυτοί οι ήχοι και να ακουστούν, χρειάζεται κυριολεκτικά να ξεπαγώσουν, είτε με τη χρήση της φωτιάς, είτε με την έλευση πιο θερμών εποχών.

Μία από τις πιο γνωστές  ιστορίες με τέτοιο περιεχόμενο, είναι ένα επεισόδιο που περιγράφεται στις "Περιπέτειες του Βαρώνου Μυνχάουζεν". Ο εκκεντρικός, λοιπόν βαρώνος αφηγείται ότι σε ένα από τα ταξίδια του στο παγωμένο τοπίο της Ρωσίας, έδωσε εντολή στον οδηγό της άμαξάς του να φυσήξει μέσα από τη σάλπιγγά του δίνοντας ένα προειδοποιητικό ηχητικό σήμα στους μελλοντικούς ταξιδιώτες, ώστε να μην κλείσουν ένα στενό πέρασμα. Εκείνος φύσηξε με όλη του τη δύναμη, αλλά ήχος δεν έβγαινε. Αργότερα, όταν η παρέα έφθασε σε ένα πανδοχείο ο οδηγός κρέμασε τη σάλπιγγα δίπλα από το τζάκι. Αμέσως αυτή φαίνεται πως ξεπάγωσε και άρχισε να παράγει όλες τις παγωμένες μελωδίες που ήταν αποθηκευμένες μέσα της χωρίς καν ο οδηγός να χρειαστεί να τη φυσήξει. 

Ο Παγωμένος Κόσμος του Αντιφάνη

Η πρώτη ιστορία ενός τόσο ψυχρού κόσμου που παγώνει κάθε παραγόμενο ήχο συναντάται στο έργο του Πλουτάρχου "Ηθικά". Γίνεται λόγος, λοιπόν, για κάποιον Αντιφάνη ο οποίος υποστήριζε ότι "υπάρχει μία συγκεκριμένη πόλη [δεν την ονοματίζει] όπου εξαιτίας του έντονου ψύχους, όλες οι λέξεις παγώνουν με το που θα τις προφέρει κάποιος. Κατόπιν με τον ερχομό του καλοκαιριού, οι λέξεις ξεπαγώνουν και οι ανθρωποι ακούν αυτά που είχαν εκφράσει κατά τη διάρκεια του χειμώνα." [Ηθικά, 79Α] Παρακάτω, θα αναφέρουμε και μία σειρά άλλων λογοτεχνικών παραδειγμάτων που δείχνουν ότι η αφήγηση αυτή εξακολούθησε να είναι αρκετά ζωντανή και αργότερα. Ο Πλούταρχος συνδέει την ιστορία των παγωμένων λέξεων με το τρόπο που οι μαθητές του Πλάτωνα μάθαιναν εξ ακοής τη φιλοσοφία του. Όπως ο φανταστικός ψυχρός κόσμος πάγωνε κάθε λέξη, έτσι και η ανωριμότητα των μαθητών εμπόδιζε την πλατωνική διδασκαλία να ωριμάσει και να βρει εκείνη τη ζέστη που θα την έκανε να ξεπαγώσει, ώστε να γίνει η φιλοσοφία κτήμα τους. Οι λέξεις υπήρχαν, με τη διαφορά ότι δεν πάλλονταν στις καρδιές τους, όπως ένας ήχος πάλλεται στο τύμπανο ενός αυτιού και γίνεται αντιληπτός.
Αξίζει να σημειωθεί, ότι αυτός ο Αντιφάνης, τον οποίο οι μελετητές έχουν ταυτίσει με τον Αντιφάνη από τη Θρακική Βέργη φαίνεται πως συνδέεται με την παράδοση των παραδοξολόγων και της παραδοξολογίας αντίστοιχα, ενός ξεχωριστού λογοτεχνικού είδους της αρχαιότητας με παραδείγματα ήδη από τον 4ο αι. π.Κ.Ε., που κατέγραφε την εμφάνιση παράξενων εμπειριών και φαινομένων στον φυσικο κόσμο. Μάλιστα το επίθετο "βεργαίος" κατέληξε να περιγράφει ανάμεσα στα άλλα αυτόν που ψεύδεται και είναι μυθομανής, ενώ ο Στράβωνας στο έργο του μνημονεύει τον Αντιφάνη μαζί με τον Πυθέα και τον Ευήμερο σαν αναξιόπιστους για τις αφηγήσεις τους που αφορούν φανταστικούς κόσμους και ταξίδια [Γεωγραφικά 2.4.2] Με λίγα λόγια θα λέγαμε ότι η παράδοση της παραδοξογραφίας αποτέλεσε τον πρόδρομο για όλους εκείνους που στο μέλλον ασχολήθηκαν και ασχολούνται σήμερα με τη μελέτη του Αγνώστου και του Μεταφυσικού. 

Αν λοιπόν, αυτός ο Αντιφάνης που αναφέρεται στον Πλούταρχο είναι το ίδιο πρόσωπο από όπου ο μυθιστοριογράφος Αντώνιος Διογένης εμπνεύστηκε για το έργο του "Των υπέρ Θούλην απίστων λόγοι, κδ' " [δηλ. Οι απίστευτες αφηγήσεις για τη Θούλη σε 24 βιβλία], τότε πολύ πιθανόν ο Αντιφάνης της Βέργης να ήταν και ο συγγραφέας κάποιου χαμένου για εμάς έργου που να αφορούσε κάποιο φανταστικό ταξίδι στις παγωμένες χώρες του Βορρά.

Όταν οι Παγωμένοι Μύθοι ξεπαγώνουν ... 
Είναι γεγονός ότι το έργο του Πλουτάρχου ήταν ένα από τα πολυδιαβασμένα συγγράμματα την εποχή της Αναγέννησης, και έτσι δεν προκαλεί ιδιαίτερη έκπληξη ότι το μοτίβο των άηχων παγωμένων λέξεων βρήκε ένα ζεστό περιβάλλον για να "ξεπαγώσει" μέσα στη μεταγενέστερη ευρωπαϊκή λογοτεχνία του φανταστικού. Ενώ στο παράδειγμα του βαρώνου Μυνχάουζεν είδαμε τον ήχο να παγώνει ακαριαία μέσα σε ένα αντικείμενο, μία σάλπιγγα υπάρχουν παραδείγματα όπου το ίδιο το πολικό τοπίο γίνεται η φυλακή των ήχων και των λέξεων. 

Στο έργο του Γάλλου συγγραφέα και γιατρού της Αναγέννησης Φρανσουά Ραμπελαί [François Rabelais], "Πανταγκρυέλ και Γαργαντούας" περιγράφεται μία αρκετά παράξενη θάλασσα που συναντούν οι ήρωες του έργου κατά τη διάρκεια του ταξιδιού τους, θυμίζοντας αρκετά στην αφήγηση τόσο την Οδύσσεια, όσο και τις περιπέτειες των Αργοναυτών. Στα νερά, λοιπόν, της Παγωμένης Θάλασσας μαθαίνουμε ότι τον τελευταίο χειμώνα είχε γίνει μία σπουδαία και αιματηρή μάχη μεταξύ των Αριμασπών και των Νεφελιβατών. Για κάποιο λόγο η παρουσία του Πανταγκρυέλ και του υπηρέτη του έκαναν τις παγωμένες λέξεις και ήχους από αυτή τη μάχη να ακουστούν ξανά: " ... τότε οι λέξεις και τα βογγυτά των ανδρών και των γυναικών, ο ήχος από τα τσεκούρια της μάχης που έσκιζαν πελεκιτά τον αέρα, ο θόρυβος από τα τραντάγματα και τα χτυπήματα των όπλων και της ιπποσκευής, τα χλιμιντρίσματα των αλόγων και όλο το πολεμικό πανδαιμόνιο του θορύβου της μάχης πάγωσε στον αέρα. Και τώρα, στηξν εποχή ηρεμίας και ζεστασιάς του καιρού που διαδέχθηκε τη σφοδρότητα του χειμώνα, έκανε τις λέξεις να λιώσουν και να ακουστούν." 

Ο Πανταγκρυέλ ενώ βιώνει αυτή την παράξενη εμπειρία, θυμάται τα λόγια του Αριστοτέλη για την ύπαρξη κόσμων στον Όμηρο που είναι σε μία διαρκή κίνηση, ακόμα και σε πτήση. Θυμάται επίσης τα λόγια του  που συνδέουν τις παγωμένες λέξεις με την πλατωνική φιλοσοφία, αλλά αναρωτιέται κατά πόσο ο κόσμος που συναντησαν είναι αυτός ο μυστηριώδης πολικός κόσμος που περιγράφει ο Αντιφάνης, όπου οι λέξεις ξεπαγώνουν. Κάποιες από τις λέξεις που ακούστηκαν σε αυτή τη θρυλική μάχη ο ήρωας βρίσκει πάνω στο κατάστρωμα του πλοίου, οι οποίες δεν είχαν ξεπαγώσει,  γιατί όπως αναφέρει του ακούγονταν και του ήταν άγνωστες. Μάλιστα, ένα από τα μέλη του πληρώματος προτείνει στον Πανταγκρυέλ να κρατήσουν αυτές τις λέξεις σαν σουβενίρ, διατηρώντας αυτές, όπως παραδοσιακά διατηρούσαν τότε τον πάγο: "μέσα σε λάδι και καθαρό άχυρο." Εκείνος όμως φαίνεται να είναι άκαμπτος ως προς το θέμα αυτό, σημειώνοντας ότι είναι απερισκεψία να μαζέψουν ενθύμια από κάτι που δεν τους άρεσε να έχουν.

Από τον Παγωμένο Κόσμο στα Αστέρια

Η αφήγηση του Ραμπελαί για τις παγωμένες λέξεις μέσα στο χρόνο--κυριολεκτικά και μεταφορικά--πέρα από το γεγονός ότι επιβεβαιώνει μία ζωντανή σύνδεση με την κλασσική λογοτεχνία της αρχαιότητας στα πλαίσια της μεταγενέστερης φανταστικής διήγησης συνδέεται και με το ουράνιο στερέωμα, όχι μάλλον τυχαία, αν σκεφτούμε τη σχέση που υπάρχει με τον προσανατολισμό εν πλω. Στο τέλος του κεφαλαίου ο Πανταγκρυέλ αναρωτιέται αν η περίεργη αυτή εμπειρία συνδέεται με το μύθο του Ορφέα και της λύρας του. Σύμφωνα με το μύθο, όταν ο Ορφέας διαμελίστηκε από τις γυναίκες της Θράκης [θυμηθείτε ότι ο Αντιφάνης κατάγεται από αυτή την περιοχή!] το κεφάλι του και η λύρα του δεν σταμάτησαν το τραγούδι. Κατά κάποιο τρόπο, όπως ο πάγος νεκρώνει την κάθε κίνηση, τον κάθε παλμό και την παραγωγή ήχου, αλλά μαγικά ενδέχεται να "ξεπαγώσει", έτσι το κεφάλι του Ορφέα αποκομμένο από το σώμα του και η λύρα του αποσπασμένη από τα χέρια του, ενώ στερούνται ζωτικής ενέργειας, μαγικά αναπαράγουν ξανά και ανασταίνουν μέσα τους τον ήχο , όταν καταλήγουν από το ψυχρό κλίμα της Θράκης στις θερμότερες ακτές της Λέσβου. Αστρονομικά υπάρχει μία εξαιρετική σύμπτωση εδώ, αφού σήμερα ο αστερισμός της Λύρας είναι ορατός από το βόρειο ημισφαίριο, όταν ο καιρός γίνεται πιο θερμός κατά τη διάρκεια της άνοιξης και έως το φθινόπωρο. Θα λέγαμε δηλαδή ότι κατά κάποιο τρόπο παράγει το μυστικό του "ήχο" και τον ακούμε βλέποντάς τον όταν "ξεπαγώνει ο ουρανός."

Η Αιωνιότητα των Παγωμένων Λέξεων

Το αφηγηματικό μοτίβο των παγωμένων λέξεων συναντάται σε πάρα πολλούς μύθους και παραδόσεις ανά τον κόσμο. Χαρακτηριστικά σε ένα παραμύθι από τον Καναδά ένας αγρότης βγήκε ένα πολύ κρύο πρωινό για να μαζέψει το κοπάδι του από γουρούνια, αλλά ήταν τόσο δριμύ το ψύχος που οι λέξεις του πάγωσαν. Τα γουρούνια επέστρεψαν στο αφεντικό τους την άνοιξη, όταν ο ζεστός καιρός είχε ξεπαγώσει το κάλεσμα. Σε άλλα παραδείγματα, οι παγωμένες λέξεις περιγράφονται σαν μικρές παγωμένες σφαίρες που πέφτουν από τα στόματα των ομιλητών, οι οποίοι τις συγκεντρώνουν και τις ξεπαγώνουν γύρω από μία φωτιά. Προβλήματα επίσης φαίνεται να δημιουργούται σε άλλες περιπτώσεις και στο ξεπάγωμα των λέξεων, αφού δεν υπάρχει συγχρονισμός. Σε φολκλορικές αφηγήσεις από την Αμερική αναφέρεται ότι κατά τη διάρκεια ενός πολύ ψυχρού χειμώνα, ένας ξυλοκόπος θέλησε να επικοινωνήσει με την οικογένειά του. Βγήκε έξω και άρχισε να μιλάει μέσα στο έντονο κρύο, τα λόγια του στεροποιήθηκαν σε κομμάτια πάγου, τα συγκέντρωσε και τα έστειλε όπως μία συνηθισμένη επιστολή. Οι δικοί του έλαβαν το μηνυμά του, όχι περιμένοντας την άνοιξη, αλλά ξεπαγώνοντας τα κομμάτια στη φωτιά. Αν και δεν μπορούμε να υποστηρίξουμε με σιγουριά ότι όλες οι μετέπειτα ανάλογες αφηγήσεις ανάγονται στην αφηγηματική παράδοση του Αντιφάνη, εκτός αν αναφέρεται ξεκάθαρα όπως το παράδειγμα στο έργο του Ραμπελαί, ο βασικός πυρήνας παραμένει ο ίδιος για τον τρόπο που βουβαίνονται φωνές και ήχοι στους παγωμένους και μυστηριώδεις κόσμους και στον τρόπο που αυτές ξεπαγώνουν. 

Ήχοι Αιώνιοι και Μακρινοί, αλλά Βουβά Ηχηροί.

Για τους Πυθαγορείους υπήρχαν και κάποιοι άλλοι ήχοι που ήταν φαινομενικά βουβοί και αφορούσαν τις κινήσεις που κάνουν τα ουράνια σώματα, αναφερόμενοι στη μουσική των ουρανίων σφαιρών, την αρμονία. Αν σκεφτεί κανείς τις εξαιρετικά αντίξοες για τον άνθρωπο θερμοκρασίες που γνωρίζουμε ότι επικρατούν σε συγκεκριμένους πλανήτες και ουράνια συστήματα, η ιστορία του Αντιφάνη για παγωμένες λέξεις και ήχους να μην είναι και τόσο φανταστική. Άλλωστε οι ίδιοι οι Πυθαγόριοι δεν αρνούνταν ότι κάποιος μπορεί να ακούσει αυτές τις μελωδίες από τις ουράνιες σφαίρες. 

Έχει ενδιαφέρον ότι πρόσφατα επιστήμονες, σαν τους μαθητές του Πλάτωνα φαίνεται ότι ανακάλυψαν αυτές τις μαθηματικές αναλογίες-κλειδιά για να ακούσουν ότι κάποια μακρινά [παγωμένα ;] άστρα δονούνται σε μία συγκεκριμένη συχνότητα που προσεγγίζει αρκετά το "Χρυσό Αριθμό Φ". [Δες περισσότερα εδώ και εδώ]. Εκείνο που είναι πραγματικά μία εξέχουσα σύμπτωση είναι ότι πρόκειται για μία ομάδα παλλόμενων μεταβλητών αστέρων που ονομάζονται "Άστρα RR Λύρας". Οι αστέρες αυτοί φαίνεται να διαστέλλονται και να συστέλλονται προκαλώντας μία ρυθμική μεταβολή στις θερμοκρασίες και στη φωτεινότητά τους, με έναν τρόπο που μεταβάλλεται ο ρυθμός και οι νότες σε ένα μουσικό κομμάτι. Αναλογικά με όσα αναφέραμε είναι σαν να βρήκαμε έναν τρόπο να ξεπαγώσουμε κάποιες από τις βουβές ηχηρές δονήσεις του σύμπαντος, όπου δεν είναι πλέον άγνωστες και παγωμένες λέξεις.  

Με τον ίδιο τρόπο που ο Πανταγκρυέλ φαίνεται πως αδυνατεί να ακούσει τις άγνωστες λέξεις της Παγωμένης Θάλασσας έτσι και ο ακροατής-παρατηρητής χρειάζεται να είναι εξοπλισμένος με τα κατάλληλα εργαλεία ώστε να αντιληφθεί τις δονήσεις των μακρινών, αλλά ηχηρών άστρων. Οι άγνωστες λέξεις-άστρα-κόσμοι εξακολουθούν να παραμένουν παγωμένα, αναμένοντας εκείνον που θα συντονιστεί μαζί τους την κατάλληλη στιγμή για να τα πάρει πια μέσα του. Μόνο και μόνο τότε, εκείνοι οι φανταστικοί κόσμοι γίνονται βιωματικά πλέον κομμάτι των πεπερασμένων αισθήσεών μας. Υπάρχουν και δονούνται ακόμα και αν δεν ακούγονται, καθιστώντας ξεκάθαρο μέσα από την παραπάνω επιστημονική ανακάλυψη την ανάγκη για μία ολιστική θεώρηση του σύμπαντος, κάτι που η φιλοσοφία μαζί με τις διηγήσεις από τους κόσμους του Αγνώστου φαίνεται ότι "ξεπαγώνουν εδώ και αιώνες." 
Πολύ εύστοχα ο Χ.Φ. Λαβκραφτ "Στα Βουνά της Τρέλας" υπογραμμίζει το πόσο "ακατανίκητη είναι η ανθρώπινη περιέργεια", και θα συμπληρώσω ακατανίκητη, ώστε να συνεχώς να προσπαθεί να ξεπαγώσει εκείνα που "κεντρίζουν και άλλους να ριχτούν στην προαιώνια αναζήτηση του Αγνώστου". Με μία μικρή επισήμανση, ότι το ξεπάγωμα είναι συνήθως απαραίτητη προϋπόθεση, διαφορετικά τέτοια "παγωμένα ενθύμια" από άγνωστους και παράξενους κόσμους, αν δεν λιώσουν ποιος ξέρει τι προβλήματα δημιουργούν, αν σαν παγόβουνα πλέουν ανεμπόδιστα σε θερμά κλίματα.

Βιβλιογραφία
~Πεντζοπούλου-Βαλαλά Τ., Αντιφάνης ο Βεργαίος. [Δες, εδώ]
~Hansen, W., Ariadne's Thread: A Guide to International Tales Found in Classical Literature [2002].

~Kahn D., Noise, Water, Meat: A History of Sound in the Arts [2001]

~McCartney E.S., "Antiphanes' Cold-Weather Story and Its Elaboration," ClPh 48.3 (1953) 169-172

~Weinnreich, O. Antiphanes und Münchhausen. Das antike Lügenmärlein von den gefrorenen Worten und sein Fortleben im Abendland  [1942]

Ο Πλούταρχος και το Ταξίδι από τη Σελήνη στη Γη.

«Ολόκληρη γύρω γύρω λάμπει με φωτιά, 

Πιο γαλανό από πέτρα κυανή

Φαίνεται μιας κόρης το μάτι και το υγρό της μέτωπο·
Κοιτάζοντάς τη μοιάζει με πρόσωπο.»

Περὶ τοῦ ἐμφαινομένου προσώπου τῷ κύκλῳ τῆς Σελήνης, 920e

Ένα από τα όχι και τόσο γνωστά έργα του Πλουτάρχου είναι το Περὶ τοῦ ἐμφαινομένου προσώπου τῷ κύκλῳ τῆς Σελήνης, δηλ. σε  ελεύθερη μετάφραση Σχετικά με το πρόσωπο που φαίνεται στην σφαίρα της Σελήνης. Αν και το κείμενο που είναι γραμμένο σε μορφή διαλόγου δεν σώζεται ολόκληρο σήμερα, πρόκειται για ένα από τα αρχαιότερα έργα που συγκεντρώνει τις ερμηνείες και τις απόψεις σχετικά με τη Σελήνη, όπως αυτές έγιναν αντιληπτές μέσω παρατηρήσεων από τους σύγχρονους της εποχής του Πλουτάρχου. Η πραγματεία, λοιπόν, αυτή σε μορφή διαλόγου επηρέασε σε σημαντικό βαθμό όπως φάνηκε αργότερα και τον αστρονόμο Κέπλερ. Για την ιστορία, να αναφέρουμε ότι οι αστρονόμοι έχουν ονομάσει δώσει το όνομα του Πλουτάρχου σε έναν από τους κρατήρες της Σελήνης παραπέμποντας και τιμώντας με αυτόν τον τρόπο το συγκεκριμένο έργο του.

Το Περὶ τοῦ ἐμφαινομένου προσώπου τῷ κύκλῳ τῆς Σελήνης, ή εν συντομία Περί του Προσώπου της Σελήνης είναι ένας πολύπλευρος διάλογος πάνω σε θέματα  που αφορούν την αστρονομία, κοσμολογία, γεωγραφία και γενικότερης οπτικής του πώς λειτουργεί το σύμπαν. Σημαντικό κομμάτι του διαλόγου  είναι ο μύθος για το ρόλο της Σελήνης στον κύκλο ζωής των ψυχών, ένα θέμα με το οποίο έχω ασχοληθεί σε παλαιότερο άρθρο μου και στο οποίο αποδεικνύεται ότι ο ρόλος της Σελήνης φαίνεται να ήταν καίριος για τους ανθρώπους στην αρχαιότητα. Σε αυτό το άρθρο θα παρουσιαστούν πώς προσσεγγίστηκε από τον Πλούταρχο η ερώτηση του  κατά πόσο μπορεί η Σελήνη να κατοικηθεί μέσα από την παράθεση πολύ ενδιαφέροντων τελεολογικών και περιβαντολογικών θεωριών. 

Αρχικά, αυτό που προσπαθούν να επιλύσουν οι συνομιλητές δεν είναι τόσο αν όντως υπάρχουν όντα στη Σελήνη, αλλά κατά πόσο θα μπορούσαν να ζήσουν εκεί. Σε ένα άλλο έργο του, το «Περί των αρεσκόντων τοις φιλοσόφοις φυσικών δογμάτων» ο Πλούταρχος αναφέρει ότι η απόψη πως υπάρχουν όντα στη Σελήνη αποδίδεται στους Πυθαγορίους, ενώ ο Διογένης ο Λαέρτιος την αποδίδει στον Αναξαγόρα (Περί των αρεσκόντων τοις φιλοσόφοις, 892a: «Οἱ Πυθαγόρειοι γεώδη φαίνεσθαι τὴν σελήνην διὰ τὸ περιοικεῖσθαι αὐτὴν καθάπερ τὴν παρ´ ἡμῖν γῆν μείζοσι ζῴοις καὶ φυτοῖς καλλίοσιν· εἶναι γὰρ πεντεκαιδεκαπλασίονα τὰ ἐπ´ αὐτῆς ζῷα τῇ δυνάμει μηδὲν περιττωματικὸν ἀποκρίνοντα, καὶ τὴν ἡμέραν τοσαύτην τῷ μήκει.»

Μτφρ: «Οι Πυθαγόριοι υποστηρίζουν ότι η Σελήνη φαίνεται να είναι γήινη για το λόγο ότι κατοικείται όπως και η Γη μας. Και πάνω σε αυτήν υπάρχουν ζώα μεγαλύτερα σε μέγεθος και φυτά εξαιρετικής ομορφιάς από αυτά που μπορεί να φιλοξενήσει ο πλανήτης μας. Επίσης δεν αφήνουν πίσω τους περιττώματα και εκεί οι μέρες διαρκούν δεκαπέντε φορές περισσότερο.»)

Αυτός που προσεγγίζει, όμως, πρώτος την πιθανότητα ύπαρξης ζωής στη Σελήνη είναι ο Θέων βασιζόμενος σε ένα τελεολογικό επιχείρημα που είχε διατυπωθεί νωρίτερα, ότι δηλαδή η Σελήνη είναι σαν την Γη. Αναφέρει, λοιπόν:

«Αν δεν είναι δυνατή [η ύπαρξη ζωής στη Σελήνη], τότε είναι παράλογο και το να είναι στη Γη, διότι θα φανεί τότε πως δεν έχει γίνει για κανένα σκοπό αλλά μάταια, εφόσον ούτε καρπούς βγάζει ούτε προσφέρει σε ανθρώπους κάποιου είδους έδρα, γέννηση και τρόπους επιβίωσης, πράγματα που λέμε πως έχει γίνει και τούτη εδώ (Γη)...» (Περί του Προσώπου της Σελήνης, 937d-e)

Ο λόγος του Θέωνα επικεντρώνεται στο να δυσφημίσει κατά κάποιον τρόπο ότι μπορεί να υπάρξει κατοίκηση στη Σελήνη και καταθέτει για αυτό μία σειρά περιβαντολλογικών θα λέγαμε εμποδίων που καθιστούν κάθε μορφή ζωής εκεί αδύνατη. Το λόγο παίρνει κατόπιν ο Λαμπρίας, ο οποίος διαφωνεί με την άποψη ότι η Σελήνη δεν έχει κανένα απολύτως ρόλο επειδή και μόνο δεν μπορούν να ζήσουν πάνω της άνθρωποι. Άλλωστε, υπάρχουν, υποστηρίζει πολλά μέρη πάνω στη Γη που δεν είναι κατοικήσιμα: «Πρώτα απ’όλα, λοιπόν, δεν είναι αναγκαίο, αν δεν κατοικούν άνθρωποι στη Σελήνη, αυτή να έχει γίνει μάταια και χωρίς λόγο. Πράγματι, ούτε τούτη εδώ τη Γη βλέπουμε να παράγει ή να κατοικείται σε όλη της την έκταση, αλλά μικρό της μέρος, σαν να ήταν κορυφές ή χερσόνησοι που αναδύονται από το βυθό, είναι γόνιμη σε ζώα και φυτά, ενώ από τα υπόλοιπα άλλα είναι έρημα και άκαρπα λόγω της κακοκαιρίας και του καύσωνα, ενώ τα περισσότερα έχουν βυθιστεί στη μεγάλη θάλασσα ... Κάθε άλλο, όμως, παρά μάταια έχουν γίνει αυτά, διότι και απαλές αναθυμιάσεις βγάζει η θάλασσα και τους πιο ευχάριστους ανέμους, όταν το καλοκαίρι είναι στην ακμή του, από την ακατοίκητη και παγωμένη περιοχή ελευθερώνουν και σκορπίζουν τα χιόνια, καθώς λιώνουν σιγά σιγά...» (Περί του Προσώπου της Σελήνης, 938d-e). 

Με τον ίδιο τρόπο, μία Σελήνη άγονη από κάθε ίχνος ζωής μπορεί ακόμα να εκτελεί «χρήσιμες» λειτουργίες, όπως  να απορροφά τις αναθυμιάσεις της Γης και να μετριάζει τον υπερβολικό καύσο και τη δριμύτητα του ήλιου.  Ο Λαμπρίας συνεχίζει λέγοντας ότι τίποτα δεν έχει ειπωθεί που να αποδεικνύει ότι η κατοίκηση στη Σελήνη είναι απίθανη και υποστηρίζει στον μονόλογό του ότι  αυτή κατοικείται από ζωντανά όντα, που είναι όμως ανώτερα σε ιεραρχία από τους γήινους θνητούς. 

"Μπορεί η κίνησή της να μη θυμίζει αυτή της Γης, αλλά δεν είναι όμως ακανόνιστη ή μη σταθερή, εφόσον οι αστρονόμοι έχουν αποδείξει το αντίθετο. Μία ανάλογη ισορροπία φέρνει την ηρεμία στις μεγάλες διαφορές της θερμοκρασίας, ενώ η λεπτή και διάφανη ατμόσφαιρά της διαχέει το φως του ήλιου", αναφέρει ο Λαμπρίας. Στην συνέχεια υποστηρίζει ότι και στη Γη υπάρχουν φυτά που αντέχουν σε ακραίες καιρικές συνθήκες και επιβιώνουν είτε με ελάχιστο νερό, είτε με ξηρασία είτε με χιονιά και παρόλο αυτά προσαρμόζονται άψογα. Στο σημείο αυτό ο Πλούταρχος μέσω του Λαμπρία απαριθμεί μία λίστα τέτοιων φυτών στη Γη και θέτει την εξής ερώτηση στους συνομιλητές του: «γιατί να μην υπάρχουν και ανάλογα τέτοια φυτά στη Σελήνη που να προσαρμόζονται στις συνθήκες που επικρατούν εκει;»  Με λίγα λόγια:

«Εκείνοι πάλι που θεωρούν τη Σελήνη σώμα πυρωμένο και φλογισμένο κάνουν λάθος, αλλά κι αυτοί, που απαιτούν τα εκεί ζωντανά πλάσματα να διαθέτουν όσα ακριβώς (όργανα) διαθέτουν και τα εδώ για τη γένεση, την τροφή και την επιβίωση, μοιάζουν να μην έχουν ιδέα από τις ανωμαλίες τις σχετικές με τη φύση, στις οποίες μπορεί κανείς να ανακαλύψει μεγαλύτερες και περισσότερες διαφορές και ανομοιότητες των ζωντανών πλασμάτων μεταξύ τους παρά με τα μη ζωντανά πλάσματα.» (Περί του Προσώπου της Σελήνης, 940b).
Και συνεχίζει ο Λαμπρίας μετά τις παρατηρήσεις του για το περιβάλλον και για ίδιους τους ανθρώπους που κατοικούν στη Σελήνη, οι οποίοι μπορεί να μην χρειάζονται τόσο τροφή όσο εμείς στη Γη για να επιβιώσουν. Ετσι, αντίστοιχα, το περιβάλλον της Σελήνης ενδέχεται να είναι το κατάλληλο για αυτούς με τον ίδιο τρόπο  που ένας φαινομενικά για τον άνθρωπο αφιλόξενος ωκεανός μπορεί να υποστηρίξει κάποια μορφή ζωής διαφορετική από την ανθρώπινη. Οι άνθρωποι της Σελήνης, λοιπόν...

«θα απορούσαν πολύ περισσότερο με τη Γη, βλέποντάς τη, σαν κατακάθι και λάσπη του σύμπαντος [ὑποστάθμην καὶ ἰλὺν τοῦ παντὸς], να αχνοφαίνεται μέσα από τα υγρά, ομίχλες και νέφη, τόπος χωρίς φως, χαμηλός και ακίνητος, αν γεννάει και τρέφει ζωντανά πλάσματα, που έχουν μερίδιο στην κίνηση, την αναπνοή και τη θερμότητα.» (Περί του Προσώπου της Σελήνης, 940e)
Είναι πάρα πολύ σημαντικός ο τρόπος με τον οποίο αναπτύσσει την επιχειρηματολογία του ο Λαμπρίας, η οποία βασίζεται στο μοτίβο της ανεστραμμένης προοπτικής βάζοντας κατά κάποιο τρόπο τους συνομιλητές του, αλλά και τον αναγνώστη του σε μία έξω από την οικεία ανθρώπινη κατάσταση/ θέση παρατήρησης. Υπό αυτήν την ανεστραμμένη προοπτική των όντων που κατοικούν στην Σελήνη—όπου τα γήινα όντα δεν είναι το σημείο αναφοράς/παρατήρησης—η ίδια η Σελήνη είναι η «πραγματική Γη», η οποία καταλαμβάνει τη μέση θέση μεταξύ του οίκου των θεών και του ό,τι είναι ο «Κάτω Κόσμος» για αυτούς. (δηλ. στην κορυφή οι θεοί, στη μέση η Σελήνη-Γη και στο τέλος ο Κάτω Κόσμος). 

Αυτή, η κατά κάποιου είδους προειδοποίηση προς τους αναγνώστες και τους συνομιλητές του, δηλαδή να μην υιοθετούν και να επιβάλλουν το μοντέλο ζωής της Γης σαν εκείνη τη νόρμα/φόρμουλα/θεώρηση βάσει της οποίας θα πρέπει να αντιλαμβάνονται και να προβλέπουν τη ζωή στο σύμπαν, διαφημίζει θα λέγαμε μία διαφορετική εξω-κοσμική προοπτική του γνωστού μας ανθρωπίνου κόσμου, και αποκαλύπτει τη διαφορετικότητα σαν το δομικό υλικό της ίδιας της ζωής. Σύμφωνα με τον Λαμπρία, η άποψη που υποστηρίζει ότι δεν μπορεί να υπάρξει ζωή στη Σελήνη ίσως να οφείλεται στο γεγονός ότι η ανθρώπινη φύση στέκεται εμπόδιο στο να αντιληφθεί ο άνθρωπος ότι υψηλότερες μορφές ζωής από τη δική του είναι πολύ πιθανόν να υπάρχουν στο σύμπαν.

Σε αυτό το σημείο τελειώνει και το δεύτερο μέρος του διαλόγου, αλλά θα ήταν άδικο να μην κάνουμε ορισμένες παρατηρήσεις με αφορμή όλες αυτές τις περιβαντολλογικές γνώσεις που παρατίθενται από τον Πλούταρχο σχετικά με τη διαφορετικότητα των περιοχών πάνω στη γη, των ζώων και των φυτών. 
Ο Πλούταρχος ακούγεται σαν να μας προειδοποιεί ότι τα διάφορα περιβάλλοντα μπορεί να φαίνονται φαινομενικά αφιλόξενα για τον άνθρωπο, αλλά υπό μία μη τελεολογική θεώρηση δεν πρέπει απαραίτητα όλα να έχουν έναν ολοκληρωτικό ή άμεσα ανθρωποκεντρικό χαρακτήρα-σκοπό. Για παράδειγμα, υπάρχει ζωή στους ωκεανούς και τις ερήμους που από μόνη της έχει τη δική της αξία και χαρακτήρα παρόλο που για τον άνθρωπο η σημασία της μπορεί να είναι φαινομενικά απόμακρη. 

Υπάρχουν και άλλοι συγγραφείς στην αρχαιότητα, όπως ο Λουκρήτιος που παρουσιάζουν μία σειρά παραδειγμάτων τα οποία αποδεικνύουν ότι ακόμα και αν  υπάρχει ή υπήρχε ένας Δημιουργός, τότε σίγουρα δεν δημιούργησε τα πάντα για τον άνθρωπο για να βολεύουν και να εξυπηρετούν αυτόν ή ακόμα ότι και η Γη δεν δημιουργήθηκε για τον ίδιο τον άνθρωπο. 
Η Γη, υποστηρίζει, δεν είναι τέλεια: μεγάλες περιοχές της δεν είναι προσβάσιμες στον άνθρωπο και δεν είναι μυστικό ότι πολλά από τα ζώα που κατοικούν πανω της προσαρμόζονται πολύ καλύτερα στη φύση από ό,τι εκείνος. Αν και η ζωή μπορεί να βρεθεί ακόμα και στις πιο αφιλόξενες περιοχές, ο Πλούταρχος σε αυτό το κομμάτι καταλήγει ότι ακόμα και αυτές παίζουν το ρόλο τους στη λειτουργία του όλου. Αναδεικνύοντας αυτές τις αλληλεπιδράσεις μέσα σε ένα γεωγραφικό περιβάλλον απορρίπτει την ιδέα ότι η προοπτική κατοίκησης είναι αυτή που καθιστά ένα μέρος χρήσιμο, είτε πρόκειται για τη Γη είτε για τη Σελήνη. 

Βλέπουμε, λοιπόν, πως ο Πλούταρχος θέτει προβληματισμούς σύγχρονους σε εμάς, μιας και η τελεολογική θεώρηση του σύμπαντος είναι ακόμα εξέχουσα σε αρκετές σχολές σκέψεις που αφορούν τις φυσικές και ανθρωπιστικές επιστήμες, την αστρολογία και γενικότερα όσες ασχολούνται με τον άνθρωπο και τη θέση του στο σύμπαν. Παραμένει ακόμα και σήμερα θέμα προς συζήτηση κατά πόσο ή όχι μία τελεολογική θεώρηση του σύμπαντος μπορεί να είναι λειτουργική με την μηχανιστική επεξηγηματική συμπεριφορά των επιμέρους μερών του και κατά πόσο μία καθαρά μηχανιστική επεξήγηση των φαινομένων είναι πιθανή. Ο Πλούταρχος τουλάχιστον στο έργο του αυτό βρήκε την αφορμή να υποδείξει ότι η αιτιότητα και η αιτία δεν είναι συνώνυμες, και ότι η επεξήγηση ενός γεγονότος παραθέτοντας τις αιτίες του δεν εξαλείφει την ανάγκη κάποιου να κατανοήσει και την σημασία του. 

Βιβλιογραφία:

• Πλούταρχος, Περὶ τοῦ ἐμφαινομένου προσώπου τῷ κύκλῳ τῆς Σελήνης (εκδόσεις Κάκτος). 

• P. Coones, “The Geographical Significance of Plutarch's Dialogue, concerning the Face Which Appears in the Orb of the Moon,” Transactions of the Institute of British Geographers New Series 8.3 (1983), 361-372 .