Τα "Λόγια του Πάγου" και ο Φανταστικός Πολικός Κόσμος του Αντιφάνη.

"Θα έπρεπε να είχαμε προβλέψει από την αρχή

το πόσο ακατανίκητη είναι η ανθρώπινη περιέργεια ..."

~~~H.P.Lovecraft, Στα Βουνά της Τρέλας

Είναι γνωστό ότι το αυτί του ανθρώπου είναι εξαιρετικά ευαίσθητο στο να συλλαμβάνει ήχους, όχι όμως σε όλο τους το φάσμα. Παρόλο  την εγγενή αυτή αδυναμία δεν λείπουν εκείνοι που πειραματίζονται με ασυνήθιστους ήχους, όπως εκείνοι που παράγονται από τη μοριακή μουσική. Η μουσική αυτή δεν είναι γραμμένη σε νότες, αλλά βασίζεται  στις μοριακές γονιδιακές ακολουθίες, θεωρώντας ότι το μυαλό ενός ανθρώπου μπορεί να αντιληφθεί ήχους και μουσικά κομμάτια σε υψηλότερα και διαφορετικά επίπεδα. Προκαλεί μία έκπληξη το γεγονός ότι το να παραχθεί ήχος μέσα από τη δόνηση μίας φαινομενικά "βουβής" ύλης δεν είναι μία προσδοκία της τεχνολογικής εποχής που ζούμε, αλλά με κάποιο τρόπο έχει τις ρίζες της σε μυθολογικές αφηγήσεις της αρχαιότητας. Αναφερόμαστε σε μύθους που αφορούν κυρίως παγωμένους κόσμους και πολιτείες, όπου σύμφωνα με την παράδοση ο χώρος κατακλίζεται από ανεξίτηλες, άηχες φωνές και ήχους, οι οποίες αναμένουν να γίνουν ακουστές από το σωστό πρόσωπο (ή προσωποποίηση) την κατάλληλη χρονική στιγμή, ή από ένα προνομιούχο πρόσωπο που έχει στα χέρια του το κατάλληλο μέσο για να ακροαστεί. 

Λόγια Παγωμένα ...  Λόγια Σιωπηλά

Στον αφηγηματικό πυρήνα των  απίθανων διηγήσεων που αφορούν παγωμένους κόσμους και ήχους κυριαρχεί ένα τόσο σφοδρό ψύχος και κάθε λέξη που αρθρώνεται ή κάθε ήχος που παράγεται παγώνει ακαριαία.  Για να ξαναζωντανέψουν αυτοί οι ήχοι και να ακουστούν, χρειάζεται κυριολεκτικά να ξεπαγώσουν, είτε με τη χρήση της φωτιάς, είτε με την έλευση πιο θερμών εποχών.

Μία από τις πιο γνωστές  ιστορίες με τέτοιο περιεχόμενο, είναι ένα επεισόδιο που περιγράφεται στις "Περιπέτειες του Βαρώνου Μυνχάουζεν". Ο εκκεντρικός, λοιπόν βαρώνος αφηγείται ότι σε ένα από τα ταξίδια του στο παγωμένο τοπίο της Ρωσίας, έδωσε εντολή στον οδηγό της άμαξάς του να φυσήξει μέσα από τη σάλπιγγά του δίνοντας ένα προειδοποιητικό ηχητικό σήμα στους μελλοντικούς ταξιδιώτες, ώστε να μην κλείσουν ένα στενό πέρασμα. Εκείνος φύσηξε με όλη του τη δύναμη, αλλά ήχος δεν έβγαινε. Αργότερα, όταν η παρέα έφθασε σε ένα πανδοχείο ο οδηγός κρέμασε τη σάλπιγγα δίπλα από το τζάκι. Αμέσως αυτή φαίνεται πως ξεπάγωσε και άρχισε να παράγει όλες τις παγωμένες μελωδίες που ήταν αποθηκευμένες μέσα της χωρίς καν ο οδηγός να χρειαστεί να τη φυσήξει. 

Ο Παγωμένος Κόσμος του Αντιφάνη

Η πρώτη ιστορία ενός τόσο ψυχρού κόσμου που παγώνει κάθε παραγόμενο ήχο συναντάται στο έργο του Πλουτάρχου "Ηθικά". Γίνεται λόγος, λοιπόν, για κάποιον Αντιφάνη ο οποίος υποστήριζε ότι "υπάρχει μία συγκεκριμένη πόλη [δεν την ονοματίζει] όπου εξαιτίας του έντονου ψύχους, όλες οι λέξεις παγώνουν με το που θα τις προφέρει κάποιος. Κατόπιν με τον ερχομό του καλοκαιριού, οι λέξεις ξεπαγώνουν και οι ανθρωποι ακούν αυτά που είχαν εκφράσει κατά τη διάρκεια του χειμώνα." [Ηθικά, 79Α] Παρακάτω, θα αναφέρουμε και μία σειρά άλλων λογοτεχνικών παραδειγμάτων που δείχνουν ότι η αφήγηση αυτή εξακολούθησε να είναι αρκετά ζωντανή και αργότερα. Ο Πλούταρχος συνδέει την ιστορία των παγωμένων λέξεων με το τρόπο που οι μαθητές του Πλάτωνα μάθαιναν εξ ακοής τη φιλοσοφία του. Όπως ο φανταστικός ψυχρός κόσμος πάγωνε κάθε λέξη, έτσι και η ανωριμότητα των μαθητών εμπόδιζε την πλατωνική διδασκαλία να ωριμάσει και να βρει εκείνη τη ζέστη που θα την έκανε να ξεπαγώσει, ώστε να γίνει η φιλοσοφία κτήμα τους. Οι λέξεις υπήρχαν, με τη διαφορά ότι δεν πάλλονταν στις καρδιές τους, όπως ένας ήχος πάλλεται στο τύμπανο ενός αυτιού και γίνεται αντιληπτός.
Αξίζει να σημειωθεί, ότι αυτός ο Αντιφάνης, τον οποίο οι μελετητές έχουν ταυτίσει με τον Αντιφάνη από τη Θρακική Βέργη φαίνεται πως συνδέεται με την παράδοση των παραδοξολόγων και της παραδοξολογίας αντίστοιχα, ενός ξεχωριστού λογοτεχνικού είδους της αρχαιότητας με παραδείγματα ήδη από τον 4ο αι. π.Κ.Ε., που κατέγραφε την εμφάνιση παράξενων εμπειριών και φαινομένων στον φυσικο κόσμο. Μάλιστα το επίθετο "βεργαίος" κατέληξε να περιγράφει ανάμεσα στα άλλα αυτόν που ψεύδεται και είναι μυθομανής, ενώ ο Στράβωνας στο έργο του μνημονεύει τον Αντιφάνη μαζί με τον Πυθέα και τον Ευήμερο σαν αναξιόπιστους για τις αφηγήσεις τους που αφορούν φανταστικούς κόσμους και ταξίδια [Γεωγραφικά 2.4.2] Με λίγα λόγια θα λέγαμε ότι η παράδοση της παραδοξογραφίας αποτέλεσε τον πρόδρομο για όλους εκείνους που στο μέλλον ασχολήθηκαν και ασχολούνται σήμερα με τη μελέτη του Αγνώστου και του Μεταφυσικού. 

Αν λοιπόν, αυτός ο Αντιφάνης που αναφέρεται στον Πλούταρχο είναι το ίδιο πρόσωπο από όπου ο μυθιστοριογράφος Αντώνιος Διογένης εμπνεύστηκε για το έργο του "Των υπέρ Θούλην απίστων λόγοι, κδ' " [δηλ. Οι απίστευτες αφηγήσεις για τη Θούλη σε 24 βιβλία], τότε πολύ πιθανόν ο Αντιφάνης της Βέργης να ήταν και ο συγγραφέας κάποιου χαμένου για εμάς έργου που να αφορούσε κάποιο φανταστικό ταξίδι στις παγωμένες χώρες του Βορρά.

Όταν οι Παγωμένοι Μύθοι ξεπαγώνουν ... 
Είναι γεγονός ότι το έργο του Πλουτάρχου ήταν ένα από τα πολυδιαβασμένα συγγράμματα την εποχή της Αναγέννησης, και έτσι δεν προκαλεί ιδιαίτερη έκπληξη ότι το μοτίβο των άηχων παγωμένων λέξεων βρήκε ένα ζεστό περιβάλλον για να "ξεπαγώσει" μέσα στη μεταγενέστερη ευρωπαϊκή λογοτεχνία του φανταστικού. Ενώ στο παράδειγμα του βαρώνου Μυνχάουζεν είδαμε τον ήχο να παγώνει ακαριαία μέσα σε ένα αντικείμενο, μία σάλπιγγα υπάρχουν παραδείγματα όπου το ίδιο το πολικό τοπίο γίνεται η φυλακή των ήχων και των λέξεων. 

Στο έργο του Γάλλου συγγραφέα και γιατρού της Αναγέννησης Φρανσουά Ραμπελαί [François Rabelais], "Πανταγκρυέλ και Γαργαντούας" περιγράφεται μία αρκετά παράξενη θάλασσα που συναντούν οι ήρωες του έργου κατά τη διάρκεια του ταξιδιού τους, θυμίζοντας αρκετά στην αφήγηση τόσο την Οδύσσεια, όσο και τις περιπέτειες των Αργοναυτών. Στα νερά, λοιπόν, της Παγωμένης Θάλασσας μαθαίνουμε ότι τον τελευταίο χειμώνα είχε γίνει μία σπουδαία και αιματηρή μάχη μεταξύ των Αριμασπών και των Νεφελιβατών. Για κάποιο λόγο η παρουσία του Πανταγκρυέλ και του υπηρέτη του έκαναν τις παγωμένες λέξεις και ήχους από αυτή τη μάχη να ακουστούν ξανά: " ... τότε οι λέξεις και τα βογγυτά των ανδρών και των γυναικών, ο ήχος από τα τσεκούρια της μάχης που έσκιζαν πελεκιτά τον αέρα, ο θόρυβος από τα τραντάγματα και τα χτυπήματα των όπλων και της ιπποσκευής, τα χλιμιντρίσματα των αλόγων και όλο το πολεμικό πανδαιμόνιο του θορύβου της μάχης πάγωσε στον αέρα. Και τώρα, στηξν εποχή ηρεμίας και ζεστασιάς του καιρού που διαδέχθηκε τη σφοδρότητα του χειμώνα, έκανε τις λέξεις να λιώσουν και να ακουστούν." 

Ο Πανταγκρυέλ ενώ βιώνει αυτή την παράξενη εμπειρία, θυμάται τα λόγια του Αριστοτέλη για την ύπαρξη κόσμων στον Όμηρο που είναι σε μία διαρκή κίνηση, ακόμα και σε πτήση. Θυμάται επίσης τα λόγια του  που συνδέουν τις παγωμένες λέξεις με την πλατωνική φιλοσοφία, αλλά αναρωτιέται κατά πόσο ο κόσμος που συναντησαν είναι αυτός ο μυστηριώδης πολικός κόσμος που περιγράφει ο Αντιφάνης, όπου οι λέξεις ξεπαγώνουν. Κάποιες από τις λέξεις που ακούστηκαν σε αυτή τη θρυλική μάχη ο ήρωας βρίσκει πάνω στο κατάστρωμα του πλοίου, οι οποίες δεν είχαν ξεπαγώσει,  γιατί όπως αναφέρει του ακούγονταν και του ήταν άγνωστες. Μάλιστα, ένα από τα μέλη του πληρώματος προτείνει στον Πανταγκρυέλ να κρατήσουν αυτές τις λέξεις σαν σουβενίρ, διατηρώντας αυτές, όπως παραδοσιακά διατηρούσαν τότε τον πάγο: "μέσα σε λάδι και καθαρό άχυρο." Εκείνος όμως φαίνεται να είναι άκαμπτος ως προς το θέμα αυτό, σημειώνοντας ότι είναι απερισκεψία να μαζέψουν ενθύμια από κάτι που δεν τους άρεσε να έχουν.

Από τον Παγωμένο Κόσμο στα Αστέρια

Η αφήγηση του Ραμπελαί για τις παγωμένες λέξεις μέσα στο χρόνο--κυριολεκτικά και μεταφορικά--πέρα από το γεγονός ότι επιβεβαιώνει μία ζωντανή σύνδεση με την κλασσική λογοτεχνία της αρχαιότητας στα πλαίσια της μεταγενέστερης φανταστικής διήγησης συνδέεται και με το ουράνιο στερέωμα, όχι μάλλον τυχαία, αν σκεφτούμε τη σχέση που υπάρχει με τον προσανατολισμό εν πλω. Στο τέλος του κεφαλαίου ο Πανταγκρυέλ αναρωτιέται αν η περίεργη αυτή εμπειρία συνδέεται με το μύθο του Ορφέα και της λύρας του. Σύμφωνα με το μύθο, όταν ο Ορφέας διαμελίστηκε από τις γυναίκες της Θράκης [θυμηθείτε ότι ο Αντιφάνης κατάγεται από αυτή την περιοχή!] το κεφάλι του και η λύρα του δεν σταμάτησαν το τραγούδι. Κατά κάποιο τρόπο, όπως ο πάγος νεκρώνει την κάθε κίνηση, τον κάθε παλμό και την παραγωγή ήχου, αλλά μαγικά ενδέχεται να "ξεπαγώσει", έτσι το κεφάλι του Ορφέα αποκομμένο από το σώμα του και η λύρα του αποσπασμένη από τα χέρια του, ενώ στερούνται ζωτικής ενέργειας, μαγικά αναπαράγουν ξανά και ανασταίνουν μέσα τους τον ήχο , όταν καταλήγουν από το ψυχρό κλίμα της Θράκης στις θερμότερες ακτές της Λέσβου. Αστρονομικά υπάρχει μία εξαιρετική σύμπτωση εδώ, αφού σήμερα ο αστερισμός της Λύρας είναι ορατός από το βόρειο ημισφαίριο, όταν ο καιρός γίνεται πιο θερμός κατά τη διάρκεια της άνοιξης και έως το φθινόπωρο. Θα λέγαμε δηλαδή ότι κατά κάποιο τρόπο παράγει το μυστικό του "ήχο" και τον ακούμε βλέποντάς τον όταν "ξεπαγώνει ο ουρανός."

Η Αιωνιότητα των Παγωμένων Λέξεων

Το αφηγηματικό μοτίβο των παγωμένων λέξεων συναντάται σε πάρα πολλούς μύθους και παραδόσεις ανά τον κόσμο. Χαρακτηριστικά σε ένα παραμύθι από τον Καναδά ένας αγρότης βγήκε ένα πολύ κρύο πρωινό για να μαζέψει το κοπάδι του από γουρούνια, αλλά ήταν τόσο δριμύ το ψύχος που οι λέξεις του πάγωσαν. Τα γουρούνια επέστρεψαν στο αφεντικό τους την άνοιξη, όταν ο ζεστός καιρός είχε ξεπαγώσει το κάλεσμα. Σε άλλα παραδείγματα, οι παγωμένες λέξεις περιγράφονται σαν μικρές παγωμένες σφαίρες που πέφτουν από τα στόματα των ομιλητών, οι οποίοι τις συγκεντρώνουν και τις ξεπαγώνουν γύρω από μία φωτιά. Προβλήματα επίσης φαίνεται να δημιουργούται σε άλλες περιπτώσεις και στο ξεπάγωμα των λέξεων, αφού δεν υπάρχει συγχρονισμός. Σε φολκλορικές αφηγήσεις από την Αμερική αναφέρεται ότι κατά τη διάρκεια ενός πολύ ψυχρού χειμώνα, ένας ξυλοκόπος θέλησε να επικοινωνήσει με την οικογένειά του. Βγήκε έξω και άρχισε να μιλάει μέσα στο έντονο κρύο, τα λόγια του στεροποιήθηκαν σε κομμάτια πάγου, τα συγκέντρωσε και τα έστειλε όπως μία συνηθισμένη επιστολή. Οι δικοί του έλαβαν το μηνυμά του, όχι περιμένοντας την άνοιξη, αλλά ξεπαγώνοντας τα κομμάτια στη φωτιά. Αν και δεν μπορούμε να υποστηρίξουμε με σιγουριά ότι όλες οι μετέπειτα ανάλογες αφηγήσεις ανάγονται στην αφηγηματική παράδοση του Αντιφάνη, εκτός αν αναφέρεται ξεκάθαρα όπως το παράδειγμα στο έργο του Ραμπελαί, ο βασικός πυρήνας παραμένει ο ίδιος για τον τρόπο που βουβαίνονται φωνές και ήχοι στους παγωμένους και μυστηριώδεις κόσμους και στον τρόπο που αυτές ξεπαγώνουν. 

Ήχοι Αιώνιοι και Μακρινοί, αλλά Βουβά Ηχηροί.

Για τους Πυθαγορείους υπήρχαν και κάποιοι άλλοι ήχοι που ήταν φαινομενικά βουβοί και αφορούσαν τις κινήσεις που κάνουν τα ουράνια σώματα, αναφερόμενοι στη μουσική των ουρανίων σφαιρών, την αρμονία. Αν σκεφτεί κανείς τις εξαιρετικά αντίξοες για τον άνθρωπο θερμοκρασίες που γνωρίζουμε ότι επικρατούν σε συγκεκριμένους πλανήτες και ουράνια συστήματα, η ιστορία του Αντιφάνη για παγωμένες λέξεις και ήχους να μην είναι και τόσο φανταστική. Άλλωστε οι ίδιοι οι Πυθαγόριοι δεν αρνούνταν ότι κάποιος μπορεί να ακούσει αυτές τις μελωδίες από τις ουράνιες σφαίρες. 

Έχει ενδιαφέρον ότι πρόσφατα επιστήμονες, σαν τους μαθητές του Πλάτωνα φαίνεται ότι ανακάλυψαν αυτές τις μαθηματικές αναλογίες-κλειδιά για να ακούσουν ότι κάποια μακρινά [παγωμένα ;] άστρα δονούνται σε μία συγκεκριμένη συχνότητα που προσεγγίζει αρκετά το "Χρυσό Αριθμό Φ". [Δες περισσότερα εδώ και εδώ]. Εκείνο που είναι πραγματικά μία εξέχουσα σύμπτωση είναι ότι πρόκειται για μία ομάδα παλλόμενων μεταβλητών αστέρων που ονομάζονται "Άστρα RR Λύρας". Οι αστέρες αυτοί φαίνεται να διαστέλλονται και να συστέλλονται προκαλώντας μία ρυθμική μεταβολή στις θερμοκρασίες και στη φωτεινότητά τους, με έναν τρόπο που μεταβάλλεται ο ρυθμός και οι νότες σε ένα μουσικό κομμάτι. Αναλογικά με όσα αναφέραμε είναι σαν να βρήκαμε έναν τρόπο να ξεπαγώσουμε κάποιες από τις βουβές ηχηρές δονήσεις του σύμπαντος, όπου δεν είναι πλέον άγνωστες και παγωμένες λέξεις.  

Με τον ίδιο τρόπο που ο Πανταγκρυέλ φαίνεται πως αδυνατεί να ακούσει τις άγνωστες λέξεις της Παγωμένης Θάλασσας έτσι και ο ακροατής-παρατηρητής χρειάζεται να είναι εξοπλισμένος με τα κατάλληλα εργαλεία ώστε να αντιληφθεί τις δονήσεις των μακρινών, αλλά ηχηρών άστρων. Οι άγνωστες λέξεις-άστρα-κόσμοι εξακολουθούν να παραμένουν παγωμένα, αναμένοντας εκείνον που θα συντονιστεί μαζί τους την κατάλληλη στιγμή για να τα πάρει πια μέσα του. Μόνο και μόνο τότε, εκείνοι οι φανταστικοί κόσμοι γίνονται βιωματικά πλέον κομμάτι των πεπερασμένων αισθήσεών μας. Υπάρχουν και δονούνται ακόμα και αν δεν ακούγονται, καθιστώντας ξεκάθαρο μέσα από την παραπάνω επιστημονική ανακάλυψη την ανάγκη για μία ολιστική θεώρηση του σύμπαντος, κάτι που η φιλοσοφία μαζί με τις διηγήσεις από τους κόσμους του Αγνώστου φαίνεται ότι "ξεπαγώνουν εδώ και αιώνες." 
Πολύ εύστοχα ο Χ.Φ. Λαβκραφτ "Στα Βουνά της Τρέλας" υπογραμμίζει το πόσο "ακατανίκητη είναι η ανθρώπινη περιέργεια", και θα συμπληρώσω ακατανίκητη, ώστε να συνεχώς να προσπαθεί να ξεπαγώσει εκείνα που "κεντρίζουν και άλλους να ριχτούν στην προαιώνια αναζήτηση του Αγνώστου". Με μία μικρή επισήμανση, ότι το ξεπάγωμα είναι συνήθως απαραίτητη προϋπόθεση, διαφορετικά τέτοια "παγωμένα ενθύμια" από άγνωστους και παράξενους κόσμους, αν δεν λιώσουν ποιος ξέρει τι προβλήματα δημιουργούν, αν σαν παγόβουνα πλέουν ανεμπόδιστα σε θερμά κλίματα.

Βιβλιογραφία
~Πεντζοπούλου-Βαλαλά Τ., Αντιφάνης ο Βεργαίος. [Δες, εδώ]
~Hansen, W., Ariadne's Thread: A Guide to International Tales Found in Classical Literature [2002].

~Kahn D., Noise, Water, Meat: A History of Sound in the Arts [2001]

~McCartney E.S., "Antiphanes' Cold-Weather Story and Its Elaboration," ClPh 48.3 (1953) 169-172

~Weinnreich, O. Antiphanes und Münchhausen. Das antike Lügenmärlein von den gefrorenen Worten und sein Fortleben im Abendland  [1942]

Από μέσα Αύγουστος, Απέξω Αιγόκερως: Αστρολογία και Πολιτική Προπαγάνδα.

«Ο Αιγόκερως κατευθύνει τη ματιά του στον εαυτό του,
γιατί τι μεγαλύτερο πράγμα θα μπορούσε
να θαυμάσει εκείνος,
ο οποίος έλαμψε με ευνοϊκούς οιωνούς
για τη γέννηση του Αυγούστου;» 

Marcus Manilius, Astronomica, 2.507-9

Στις αρχές του 17^ου αιώνα, ο περίφημος αστρονόμος Γ. Κέπλερ είχε αφιερώσει χρόνο αλλά και προσπάθεια, έτσι ώστε να παρουσιάσει έναν ακριβές αστρολογικό χάρτη του Ρωμαίου αυτοκράτορα Αυγούστου. Μετά από αρκετό χρόνο μελέτης και σύνθεσης όλων των πληροφοριών που είχε στη διάθεσή του, ο ίδιος παραδέχεται τη δυσκολία ενός τέτοιου εγχειρήματος. Σημειώνει ότι, ενώ δεν ήταν δύσκολο για κάποιον να υπολογίσει τις αστρολογικές όψεις για τη δεδομένη στιγμή της γέννησης του Αυγούστου, ωστόσο, δεν είχε στη διάθεσή του εκείνα τα στοιχεία που θα του επέτρεπαν να μελετήσει μία πολύ ενδιαφέρουσα όψη: το ρόλο που έπαιξε το ζώδιο του Αιγόκερω στο γενέθλιο χάρτη του Ρωμαίου αυτοκράτορα. Αξίζει να υπογραμμιστεί ότι υπήρχε αρκετά ζωηρό το ενδιαφέρον στους αστρολογικούς, αλλά και αυτοκρατορικούς κύκλους της εποχής του Κέπλερ για το πότε είχε γενέθλια ο Αύγουστος μια και σαν ιστορικό πρόσωπο υπήρξε το πρότυπο για πολλούς Ευρωπαίους ηγέτες. Ιστορικές πηγές αναφέρουν ότι ο Αύγουστος γεννήθηκε λίγο πριν τα ξημερώματα, 23 Σεπτεμβρίου 63 π.κ.Ε. Αν και υπάρχουν παραδείγματα ότι κάποιες φορές συνέδεσε το όνομά του με το γενέθλιο ζώδιό του, το Ζυγό, ωστόσο επέλεξε κατεξοχήν να τον θυμούνται  σαν Αιγόκερω.

Τόσο οι ιστορικές, λογοτεχνικές, αρχαιολογικές και νομισματικές πηγές που έχουμε στη διάθεσή μας σήμερα δεν αφήνουν αμφιβολία ότι ο Αύγουστος συνέδεσε όχι τυχαία το όνομά του με το ζώδιο αυτό, έστω και αν δεν ήταν το γενέθλιό του. Αυτό που θα παρουσιάσω στην συνέχεια αφορά τη χρήση της αστρολογίας από τον Αύγουστο σαν ένα μέσο (και όχι το μοναδικό) για τη διαμόρφωση της πολιτικής του. Σκοπός μου σε αυτό το σημείο δεν είναι τόσο η ανάλυση του γενέθλιου ωροσκοπίου του Αυγούστου (κάτι που έχει γίνει, αλλά όχι σε τόσο ικανοποιητικό βαθμό), όσο ότι το σύμβολο του Αιγόκερω, όπως και τα υπόλοιπα σύμβολα του ζωδιακού κύκλου έχουν μέσα τους μία πολύ-διαστατικότητα. Αυτή την ιδιαίτερη λειτουργία χρησιμοποίησε τόσο ο Αύγουστος όσο και οι διάδοχοί του, ώστε να γίνει η αστρολογία στα χέρια τους ένα καταπληκτικό εργαλείο διαλεκτικής. Σίγουρα η επιλογή του συγκεκριμένου ζωδίου έχει τη δική της βαρύτητα, αλλά εξίσου σημαντικό είναι η κατανόηση ότι «η γλώσσα του πεπρωμένου» ή «η γλώσσα των ουρανών» διαμόρφωνε τις πολιτικές σχέσεις του αυτοκράτορα και των υπηκόων του. Και για να υπάρχει σωστή και λειτουργική επικοινωνία μεταξύ των δύο μερών σημαίνει ότι γίνεται αμφίδρομα: τόσο ότι τη μιλούν και οι δύο σωστά όσο και ότι την κατανοούν χωρίς περιθώρια καμίας δυσερμηνείας. 

Το Ιστορικό Πλαίσιο


Στις αρχές του 1^ου αιώνα, η αστρολογία ήταν αρκετά δημοφιλής και διαδεδομένη τόσο στους απλούς πολίτες όσο και  στους αριστοκρατικούς κύκλους της Ρώμης. Ήταν επίσης ένα πεδίο έρευνας που συνδέθηκε στενά με την άσκηση εξουσίας του αυτοκράτορα σαν ένα μέσο της πολιτικής του προπαγάνδας. Η χρήση λοιπόν και η παρουσίαση ενός αυτοκρατορικού γενέθλιου χάρτη, και η προβολή του προσωπικού του ζωδίου αποτελούσε αρχικά μία πυξίδα, τόσο αστρολογική όσο και πολιτική: αυτό το πρόσωπο ήταν προδιαγεγραμμένο ότι θα είχε επιτυχία σε συγκεκριμένους τομείς και θα εξασφάλιζε για την αυτοκρατορία σταθερότητα, ευμάρεια και ένα ευνοϊκό αποτέλεσμα στο ενδεχόμενο πολεμικών συγκρούσεων ή εξεγέρσεων. Ο Ρωμαίος ιστορικός Σουητώνιος αναφέρει ένα πολύ ιδιαίτερο περιστατικό που δείχνει με χαρακτηριστικό τρόπο ότι ο Αύγουστος χρησιμοποίησε την αστρολογία σαν ένα εργαλείο που θα εδραίωνε την πολιτική του θέση και θα τον προστάτευε από μελλοντικούς πολιτικούς αντιπάλους. Εκείνος, λοιπόν και ο στρατηγός του Αγρίππας επισκέφθηκαν κάποτε έναν αστρολόγο, το Θεαγένη στην πόλη της Απολλωνίας. Το αστρολογικό προφίλ του Αγρίππα ήταν τόσο εξαιρετικό που οδήγησε τον Αύγουστο στην απόφαση να αποκρύψει από το Θεαγένη την ακριβή ώρα της γέννησής του, από φόβο μήπως ο ίδιος αποδειχθεί κατώτερος των «αστρολογικών περιστάσεων» σε σύγκριση με τον στρατηγό του. Όταν μετά από πιέσεις εμπιστεύτηκε το Θεαγένη, τότε εκείνος έπεσε από θαυμασμό και σεβασμό μπροστά στα πόδια του Αυγούστου. Μετά από αυτό το περιστατικό ο Αύγουστος κοινοποίησε το γενέθλιό του ωροσκόπιο στην αυτοκρατορία και έκοψε ασημένιο νόμισμα όπου στον οπισθότυπό του όμως απεικονιζόταν σαν το γενέθλιο ζώδιο του, ο Αιγόκερως. 

Σημασία δεν έχει τόσο η ιστορική εγκυρότητα της παρακάτω αφήγησης, όσο το να δούμε τη δυναμική που είχε η συμβολική γλώσσα της αστρολογίας στη σχέση του αυτοκράτορα και των υπηκόων του. Η κυκλοφορία του προσωπικού ωροσκοπίου του Αυγούστου και η υιοθέτηση του συμβόλου του Αιγόκερω όχι μόνο σε νομίσματα, αλλά και σε άλλα έργα τέχνης της εποχής δείχνει τον τρόπο που χρησιμοποιήθηκε η αστρολογία: τα άστρα είχαν προδιαγράψει ένα λαμπρό μέλλον για αυτόν και την αυτοκρατορία, επειδή ακριβώς οι συγκεκριμένες πλανητικές θέσεις την μέρα που γεννήθηκε του διασφάλισαν την πολιτική δύναμη και εξουσία του. Ήταν εκείνος που διάλεξαν οι ουρανοί. Η χρήση της αστρολογίας όμως ήταν δίκοπο μαχαίρι για την αυτοκρατορική εξουσία αφού μπορούσε ταυτόχρονα τόσο να την ενδυναμώσει και να την νομιμοποιήσει, όσο και να την υπονομεύσει. Από τη μία πλευρά η αστρολογία προσέφερε στον αυτοκράτορα την ευκαιρία να βρει το ρόλο του στην κοσμική τάξη των πραγμάτων, εφόσον οι πλανητικές ώρες τη στιγμή της γέννησής του αποτελούσαν τη θεϊκή έγκριση της εξουσίας του. Από την άλλη όμως πλευρά, αυτή η ίδια παραδοχή μπορούσε να κλονίσει την πολιτική του σταθερότητα, καθώς ο οποιοσδήποτε είχε βλέψεις προς την εξουσία θα μπορούσε να χρησιμοποιήσει την ίδια επικοινωνιακή οδό: με τη βοήθεια ενός αστρολόγου θα μπορούσε να ισχυριστεί ότι ο δρόμος του προς τον αυτοκρατορικό θρόνο είναι, αν όχι μόνο προδιαγεγραμμένος, αλλά και περισσότερα αστρολογικά υποσχόμενος. Συγκεκριμένες μελλοντικές ενέργειες του Αυγούστου αποδεικνύουν ότι είχε αντιληφθεί τη δυναμική της αστρολογίας, καθώς προσπάθησε με ειδικά διατάγματα να ελέγξει συγκεκριμένη μερίδα εκπροσώπων της που θεωρούσε επικίνδυνους για την πολιτική αποσταθεροποίηση της αυτοκρατορίας. 

Το ωροσκόπιο του Αυγούστου

"Ο Αιγόκερως κατευθύνει τη ματιά του στον εαυτό του—γιατί τι μεγαλύτερο πράγμα θα μπορούσε να θαυμάσει εκείνος, ο οποίος έλαμψε με ευνοϊκούς οιωνούς για τη γέννηση του Αυγούστου;" Εδώ έχουμε μία αρκετά κολακευτική αναφορά από το έργο του Μανιλίου Αστρονομικά όσον αφορά το γενέθλιο ζώδιο του αυτοκράτορα Αυγούστου, αναδεικνύοντας την περίοπτη θέση που απέκτησε σαν σύμβολο αυτοκρατορικής προπαγάνδας. Παρόλο αυτά, όπως ήδη αναφέραμε το γενέθλιο ζώδιό του ήταν ο Ζυγός, καθώς και ο ωροσκόπος του. Θα περίμενε λοιπόν κάποιος ότι το ζώδιο του Ζυγού θα κυριαρχούσε στην αυτοκρατορική αστρολογική εικονογραφία. Αν και υπάρχουν ενδείξεις στη λογοτεχνία της εποχής ότι κάποιες φορές ο Αύγουστος συνέδεσε το όνομά του με τον Ζυγό, ωστόσο επέλεξε κάτι πολύ διαφορετικό για τη δημόσια εικόνα του. Αυτό μας κάνει να αναρωτιόμαστε τόσο το λόγο όσο και κατά πόσο ο Αιγόκερως είχε κάποια σημαντική θέση στο  προσωπικό του ωροσκόπιο. Τα παραπάνω ερωτήματα απασχόλησαν αστρολόγους τόσο της Αναγέννησης όσο και σύγχρονους. Μάλιστα ο ίδιος ο Κέπλερ στα γραπτά του εμφανίζεται αρκετά προβληματισμένος με την συγκεκριμένη επιλογή μια και ο Αιγόκερως δεν φαίνεται να είχε κάποια ιδιαίτερη «χαρισματική» ή τυχερή σημασία σε ένα ωροσκόπιο. Μελέτες έχουν προσεγγίσει το θέμα από διαφορετικές σκοπιές. Μία από αυτές εξηγεί ότι λόγω των περιορισμών που παρουσίαζε το Ρωμαϊκό ημερολόγιο πριν την καθιέρωση του Ιουλιανού ημερολογίου το 46π.κ.Ε., και τη διαφορά που προέκυψε ανάμεσα στην αντιστοιχία πολιτικών και αστρονομικών ετών, υποτίθεται ότι η καταγεγραμμένη γέννηση του Αυγούστου το Σεπτέμβριο έγινε στα τέλη Δεκεμβρίου, όταν ο Ήλιος βρισκόταν στην πραγματικότητα στο ζώδιο του Αιγόκερω. Ωστόσο, κάτι τέτοιο δεν φαίνεται να ευσταθεί αφού ήδη από το 63π.κ.Ε. το ημερολόγιο της «εποχής της Δημοκρατίας» (ρεπουμπλικανική περίοδος) ήταν στην πραγματικότητα σε συγχρονισμό με το ηλιακό έτος και έτσι σχεδόν ακολουθούσε το Ιουλιανό.  

Παίρνοντας σαν παραδοχή ότι ο γενέθλιος μήνας του Αυγούστου είναι ο Σεπτέμβριος, δύο είναι οι βασικές προσεγγίσεις των μελετητών για το ποια ήταν η εξέχουσα θέση του Αιγόκερω στο αυτοκρατορικό ωροσκόπιο. Η πρώτη υποστηρίζει ότι ο Αιγόκερως δεν ήταν το γενέθλιο ζώδιο του Αυγούστου, αλλά το ζώδιο τη στιγμή της σύλληψής του. Αν, λοιπόν, είχε όντως γεννηθεί 23 Σεπτέμβρη 63π.κ.Ε., τότε ανάλογα κ η σύλληψή του θα έπρεπε να είχε γίνει 24 Δεκεμβρίου της προηγουμένης χρονιάς, τότε που ο Ήλιος ανέτειλε στο ζώδιο του Αιγόκερω. Η γνώση αυτής της στιγμής για έναν γενέθλιο χάρτη στην αρχαιότητα ήταν όντως πολύ σημαντική, παρόλο αυτά στη δική μας περίπτωση δεν μπορούμε να απαντήσουμε με ασφάλεια πότε ήταν η στιγμή αυτή για τον Αύγουστο. Η δεύτερη προσέγγιση θεωρεί ότι λόγος που έπαιξε τόσο μεγάλο ρόλο το ζώδιο αυτό στην αυτοκρατορική προπαγάνδα είναι γιατί ο Αύγουστος είχε τη Σελήνη του στον Αιγόκερω. Σύγχρονες με την τότε εποχή αστρολογικές αναφορές σημειώνουν το πόσο σημαντική ήταν η θέση της Σελήνης για έναν γενέθλιο χάρτη. Συμπληρωματικά έχει επίσης προταθεί ότι ο Κλήρος της Τύχης του Αύγουστου βρισκόταν στον Αιγόκερω, άρα και ήταν λογική η έμφαση που του δόθηκε.

Από το Αστρολογικό Σύμβολο στην Πολιτική Προπαγάνδα 

Virgil Finlay.

Τα παραπάνω ερμηνευτικά μοντέλα έχουν από μόνα τους ιδιαίτερη βαρύτητα, έστω και αν δεν επεξηγούν ικανοποιητικά τον τόσο σημαντικό ρόλο που έπαιξε στην αυτοκρατορική προπαγάνδα το συγκεκριμένο ζώδιο. Φαίνεται δηλαδή πως η θέση του Ήλιου, ο ωροσκόπος, η θέση της Σελήνης, ο Κλήρος της Τύχης και η στιγμή της σύλληψης πριν τη γέννηση ήταν στοιχεία στη μελέτη ενός αστρολογικού χάρτη. Αυτό που πρέπει να επισημανθεί είναι ότι ο καθορισμός του Αιγόκερω σαν το σύμβολο του Αυγούστου είναι το αποτέλεσμα όχι μίας εγγενούς υπεροχής του στο γενέθλιό του χάρτη, αλλά μία πολύ συνειδητή επιλογή πολύ πιθανόν σε συνεργασία με τους προσωπικούς του αστρολόγους, αλλά και με τους ποιητές και τους καλλιτέχνες της εποχής του, όπου φρόντισαν να εντυπώσουν με την τέχνη τους την αυτοκρατορική εικόνα και ιδεολογία. Ωστόσο, το ερώτημα παραμένει γιατί η επιλογή του Αιγόκερω για να φωτίσει αυτές τις πτυχές και όχι για παράδειγμα του Ζυγού, που ίσως θα ταίριαζε καλύτερα στις αρετές που έπρεπε να φέρει τότε ο αυτοκράτορας όπως η δικαιοσύνη (iustitia).  

Virgil Finlay.

Στην πραγματικότητα ο Αιγόκερως ανήκει (όπως και ο Ζυγός) στα τροπικά ζώδια και σημειοδοτεί το χειμερινό Ηλιοστάσιο. Το άνοιγμα της περιόδου αυτής συνδέεται παραδοσιακά με την Αναγέννηση του κόσμου, την έναρξη του νέου έτους, με τη φαινομενική στάση, αλλά και την άνοδο του Ηλίου όλο και ψηλότερα στον ορίζοντα, τις μέρες να μεγαλώνουν και το φως να κερδίζει και πάλι το χαμένο έδαφος. Λαμβάνοντας υπόψη τα παραπάνω, αστρολογικά ο συσχετισμός δύο παρορμητικών ζωδίων, Ζυγού και Αιγόκερω στο ωροσκόπιο του Αυγούστου, και η σχέση τους με την αλλαγή εποχών δίνει μία ακόμα ερμηνευτική διάσταση. Όλες αυτές οι αλλαγές «κουμπώνουν» αρκετά καλά με το τι ήταν η έλευση του Αυγούστου για τη Ρωμαϊκή αυτοκρατορία. Από το 133π.κΕ. η πολιτική αποσταθεροποίηση είχε οδηγήσει σταδιακά τη Ρώμη σε μία σειρά εμφύλιων συγκρούσεων που έφεραν σε κρίση στις παραδοσιακές δομές και αξίες του πολιτειακού της συστήματος. Λίγοι ιστορικοί θα διαφωνήσουν ότι η έλευση του Αυγούστου αποτελεί ένα κομβικό σημείο μετάβασης από τη σκοτεινή περίοδο των εμφυλίων σε μία χρυσή εποχή, από την σκληρή εποχή της ατέλειωτης νύχτας στις ζωογόνες ακτίνες του Ήλιου.

 

Vincenzo Maria Coronelli

Οι μεταρρυθμίσεις που έφερε ο Αύγουστος σε όλα τα επίπεδα έφεραν τη Ρώμη πιο κοντά στο φως με αποκορύφωση την αλλαγή του ίδιου της του πολιτεύματος της, από Δημοκρατία (Republic) σε Αυτοκρατορία, με ανώτατη και ύπατη εξουσία τον ίδιο τον Αύγουστο. Ανέτειλε πια ένα «αυτοκρατορικό χειμερινό ηλιοστάσιο» για τους Ρωμαίους. Ο Αύγουστος χρησιμοποίησε το μέρος για να χρωματίσει το όλον, ή διαφορετικά το σημαίνον για το σημαινόμενο. Η υιοθέτηση του Αιγόκερω σαν το προσωπικό του σύμβολο ενίσχυε όσο τίποτε περισσότερο τις πολιτικές του επιταγές: σταθερότητα, συντηρητισμός, σταθεροποίηση, εξουσία, και πειθαρχία, δηλαδή παραδοσιακές ποιότητες που αποδίδονται στον Αιγόκερω και τον κυβερνήτη πλανήτη του τον Κρόνο. Όλα μεν είχαν στην ουσία αλλάξει, αλλά παρέμεναν το ίδιο σταθερά και παραδοσιακά. Αστρολογικά ο συσχετισμός δύο παρορμητικών ζωδίων στο γενέθλιο ωροσκόπιο του Αυγούστου και η σύνδεσή τους με εκείνα τα κομβικά σημεία που δηλώνουν την αλλαγή (τροπή) των εποχών δίνει μία ακόμα ερμηνευτική διάσταση: αν ο Ζυγός ήταν παραδοσιακά το γενέθλιο ζώδιο του Αυγούστου σημαίνει επίσης ότι γεννήθηκε κοντά στην φθινοπωρινή ισημερία. Για τους Ρωμαίους αστρολόγους το να γεννηθεί κάποιος κοντά σε μία από τις τέσσερεις ηλιακές τροπές, Ηλιοστάσιο ή Ισημερία (που σημαίνει ότι και η σύλληψή του έγινε κοντά σε μία άλλη ηλιακή τροπή) ήταν ένα εξαιρετικό στοιχείο για τη ζωή και την προσωπικότητα κάποιου. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι οι μυθικοί και πρώτοι βασιλείς της Ρώμης, τα αδέλφια Ρέμος και Ρωμύλος των οποίων παραδοσιακά θεωρείτο ότι η σύλληψη έγινε στο θερινό Ηλιοστάσιο και η γέννησή τους κοντά στην εαρινή ισημερία. 

Η Αστρολογία, το Σύμβολο και ο Λόγος

Έχουμε αναφέρει και στο παρελθόν ότι η τέχνη της αστρολογίας, της ερμηνείας και κατανόησης των πλανητικών κινήσεων και ουράνιων ενεργειών συνιστά σε ένα σημαντικό βαθμό τη λογική, τον Λόγο με την έννοια δηλαδή ότι διαμορφώνει, οργανώνει, και θα τολμούσα να πω ότι σε ορισμένες περιπτώσεις ελέγχει τις ιδεολογικές επιταγές που χαρακτηρίζουν την κάθε εποχή. Υπό αυτό το πρίσμα, μήπως τελικά πρέπει να θέσουμε διαφορετικά την ερώτηση ποιος ήταν ο λόγος ή λόγοι που ο Αιγόκερως επιλέχθηκε να έχει σημαντική θέση στο γενέθλιο ωροσκόπιο του Αυγούστου; Η στάση που δείχνει ο ακαδημαϊκός χώρος στη μελέτη της αστρολογίας και της θέσης της στην ιστορία των Ιδεών σαν ένα φαινόμενο περιθωριακό, "μη επιστημονικό", ένα εργαλείο σε χέρια τσαρλατάνων που απευθύνεται σε ένα άξεστο και αμόρφωτο κοινό, έχει συντελέσει σε μεγάλο βαθμό στον αποκλεισμό εναλλακτικών ερμηνευτικών προσεγγίσεων πάνω σε διάφορα ιστορικά φαινόμενα, αλλά και στη διαστρέβλωση πολλές φορές της ίδιας της ιστορικής πραγματικότητας. Στην περίπτωση του Αυγούστου δεν έχουμε απλά να κάνουμε με την επιλογή ενός πιο "βολικού συμβόλου" πολιτικής προπαγάνδας, αλλά επίσης με το πόσο άμεση ήταν η προσωπική εμπειρία και συμμετοχή στα φαινόμενα που σημειώνονταν στη φύση και της ίδιας της ροής του χρόνου. Ίσως σε αυτό το σημείο να οφείλεται και η δυσκολία που έχουν τόσο οι αστρολόγοι, όσο και οι ιστορικοί όταν προσεγγίζουν τους γενέθλιους χάρτες προσώπων της αρχαιότητας: το γεγονός δηλαδή ότι τα σύμβολα και η ερμηνεία τους δεν ήταν «αστρολογικά άκαμπτα» στον τρόπο που χρωμάτιζαν έναν γενέθλιο χάρτη, αλλά ένας ζωντανός έναρθρος και διακριτός λόγος. Με απλά λόγια οι σωστές πολιτικές κινήσεις  του Αυγούστου δεν ήταν διαχωρισμένες από ένα ευνοϊκό αστρολογικό γενέθλιο σύμβολο, ήταν ένα και το αυτό, κάτι που γνώριζε τόσο εκείνος όσο και οι υπήκοοί του. Ο αρχαίος κόσμος δεν κατακερμάτιζε με "αριστοτελικό τρόπο" την πραγματικότητα, την αντιλαμβανόταν ως όλον. Με τον ίδιο τρόπο, η σχέση σωστού πολιτικού σχεδιασμού και αστρολογίας δεν είναι σχέση απόστασης, αλλά σχέση συγχώνευσης. Ο Αύγουστος επέλεξε να «γεννηθεί Αιγόκερως» όχι γιατί ο Ήλιος του ανέτειλε στο ζώδιο του Αιγόκερω, αλλά γιατί το σύμβολο ήταν εκεί όταν «γεννήθηκε ο Αύγουστος». 

[*Μέρος της ανάρτησης αυτής έχει φιλοξενηθεί σε άρθρο μου που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό "Αστρολογική Πυξίδα", τεύχος 4, Ιανουάριος 2014 με τον τίτλο "Το Μυστικό του Αυτοκράτορα", σελ. 82-83] 

Βιβλιογραφία

~T. Barton, “Augustus and Capricorn: Astrological Polyvalency and Imperial Rhetoric”, JRS 85 (1995) 33-51.
~G. P. Goold, Manilius: Astronomica (Loeb Classical Library No. 469).
~C. Sogno, “Astrology, Morality, the Emperor, and the Law in Firmicus Maternus' "Mathesis"”, Illinois Classical Studies 30 (2005) 167-176.
~Κ. Volk, Manilius and his Intellectual Background (Oxford, 2009).