Το Πορτραίτο του Αστρολόγου στο Μύθο του Αισώπου.

"Να δει τ’ αστέρια έβγαινε 

τις νύχτες ο αστρολόγος

κι ο ουρανός τα μάτια του τραβούσε 

κι όχι ο δρόμος."

~Ο Αστρολόγος,  Μύθοι του Αισώπου,  

[έμμετρη απόδοση Ι.Ν. Κυριαζής]

Η εικόνα ενός αστρολόγου που αιθεροβατεί και αναζητά να βρει τις αλήθειες στα άστρα με αποτέλεσμα να χάνει την ουσία των πραγμάτων που τον περιβάλλουν υπάρχει στις αφηγήσεις του αρχαίου Ελληνικού κόσμου. Ο Αστρολόγος που έπεσε μέσα στο πηγάδι, επειδή ακριβώς είχε τα μάτια του μονίμως καρφωμένα στον ουρανό αφορά σε μία ιστορία που συνδέεται με τον προ-σωκρατικό φιλόσοφο Θαλή το Μιλήσιο. Πρόκειται για μία ανέκδοτη ιστορία που με το πέρασμα του χρόνου ενσωματώθηκε στους μύθους του Αισώπου, και αναβίωσε αργότερα στην Ευρώπη μέσα από τη λογοτεχνία το 16ο-17ο αιώνα, όταν η αστρολογία αμφισβητήθηκε έντονα από το επιστημονικό κατεστημένο της εποχής.
Ο Μύθος του Αστρολόγου

Ο μύθος του Αισώπου με τιτλο "Ο Αστρολόγος" έχει ως εξής: Ένας αστρολόγος συνήθιζε να περπατάει κάθε νύχτα και να μελετάει τ' άστρα. Μία νύχτα και ενώ όλη του η προσοχή ήταν στραμμένη στον ουρανό, έπεσε μέσα σε ένα πηγάδι. Κάποιος περαστικός άκουσε τις κραυγές του, έτρεξε προς το μέρος του και του λέει: "Για ποιο λόγο προσπαθείς να εξηγήσεις τα μυστήρια των ουρανών, ενώ περιφρονείς την καθημερινότητα που βρίσκεται μπροστά στα πόδια σου;" Και το δίδαγμα της ιστορίας είναι ότι είναι στα αλήθεια παράξενο πως όσοι φέρονται αλαζονικά, δεν μπορούν να κάνουν αυτά που είναι καθημερινά για τους ανθρώπους. 

Ο Θαλής και το Πηγάδι

Ο μύθος αυτός έχει αρχικά δύο επίπεδα ερμηνείας: ένα σκωπτικό και ένα φιλοσοφικό.  Εμπεριέχει κατά τη γνώμη μου ένα επίπλαστο ουσιαστικά δίλημμα που κυριάρχησε στη φιλοσοφία του Δυτικού πολιτισμού: ενεργή συμμετοχή στον καθημερινό και συμβατικό κόσμο των αισθήσεων και της ύλης, σε αντιδιαστολή με την ενασχόληση με θέματα πιο "λεπτής και εκλεπτυσμένης υφής", πνευματικότητας και προσωπικής αναζήτησης. Την παράδοση αυτή εκτός από το μύθο του Αστρολόγου, τη συναντάμε και στο διάλογο του Πλάτωνα, Θεαίτητος. Εκεί ο Θαλής, παραδοσιακά ο πρώτος φιλόσοφος της Δύσης παρουσιάζεται να έχει το βλέμμα του μονίμως στραμμένο στους ουρανούς γεμάτος θαυμασμό. Περιφρονώντας όλα τα καθημερινά και τις άξεστες ενασχολήσεις των συμπολιτών του, έπεσε κάποια στιγμή μέσα σε ένα πηγάδι. Στο σημείο του συμβάντος φθάνει μία δούλη από τη Θράκη, η οποία τον κοροϊδεύει και τον περιγελά για την ανοησία του. Έτσι από τη μία πλευρά παρατηρείται μία περιπαιχτική διάθεση, "τι να την κάνεις τη φιλοσοφία και τις υψηλές αναζητήσεις, όταν καταλήγεις στον πάτο ενός πηγαδιού;" Από την άλλη πλευρά, τίθεται ένας πιο φιλοσοφικός προβληματισμός: η πεζή καθημερινότητα και η ανάγκη ενασχόλησης με αυτή παρουσιάζονται σαν εμπόδια για εκείνους τους ευγενείς στο πνεύμα που αναζητούν τη σοφία και την αλήθεια.

Το γεγονός ότι ο Πλάτωνας βάζει το Σωκράτη στο διάλογο να αφηγείται το επεισόδιο αυτό με την πτώση στο πηγάδι έχει από μόνο του ιδιαίτερη αξία. Ο Σωκράτης συγκρίνει την ιστορία του Θαλή με τα δεινά που τραβάει κάθε φιλόσοφος που αναζητά να ανακαλύψει την πραγματική φύση του Όλου, έξω και μακρυά από αυτόν, αλλά που αποτυγχάνει παταγωδώς να διαχειριστεί τα όσα απέχουν σε απόσταση τόση όσο φθάνει το χέρι του.
Η "πτώση" του αστρολόγου στο 16ο αιώνα και αργότερα

Έως περίπου τις αρχές του 17ου αιώνα η αστρολογία συνυπάρχει με την επιστήμη εφόσον η εφαρμογή και άσκηση της αστρολογίας απαιτεί άριστη γνώση μαθηματικών και αστρονομίας. Η επίδραση των άστρων δεν αμφισβητείται ουσιαστικά από το επιστημονικό κατεστημένο αφού την ασκούν εκείνοι που έχουν την κατάλληλη επιστημονική κατάρτηση. Με το πέρασμα του χρόνου όμως παρατηρείται και μία αντίστοιχη μετάβαση στη σκέψη, όπου η αστρολογία είναι πλέον ασυμβίβαστη με αυτό που θεωρείται αυθεντική επιστήμη. Μέσα από αυτό το πρίσμα εμφανίζονται μία σειρά από ιστορίες μαζί με αντίστοιχες εικονογραφήσεις που αναπαράγουν το πορτραίτο του αιθεροβάμονος αστρολόγου και χρησιμοποιούνται σαν ένα μέσο καλλιτεχνικής πολεμικής εναντίον της αστρολογίας, κάτι που επιβεβαιώνει με τη σειρά του ότι ο μύθος του Αισώπου ήταν γνωστός στους επιστημονικούς κύκλους.

Ένα από τα πρώτα εικονογραφικά παραδείγματα εμφανίζεται στα μέσα του 16ου αιώνα: ένας αστρολόγος έχοντας καρφωμένο το βλέμμα του και δείχνοντας στον ουρανό το βράδυ λίγο πριν σκοντάψει σε έναν τετράγωνο λίθο [εικόνα πάνω αριστερά]. Σε άλλα παραδείγματα η εικόνα του αστρολόγου που πέφτει συνοδεύεται με φιλοσοφικά ερωτήματα, όπως "πώς μπορείς να γνωρίσεις τον κόσμο, αν πρώτα δεν γνωρίσεις τον εαυτό σου;" Η πιο γνωστή αναφορά στην ιστορία του σκουντούφλη αστρολόγου βρίσκεται στο έργο του Γάλλου ποιητή Ζαν ντε Λα Φονταίν, σε ένα συγκεκριμένο ποίημα που φέρει τον τίτλο "Ο Αστρολόγος που σκόνταψε". Το πρώτο τετράστιχο είναι ως εξής: "Ένας αστρολόγος κάποτε έπεσε χωρίς να σταματήσει μέσα σε ένα πηγάδι. Και ακούστηκε μία κραυγή, "φτωχό μου κορόιδο, πώς υποστηρίζεις ότι διαβάζεις τον ουρανό, εσύ που δεν μπορείς να κρατήσεις τα μάτια σου εκεί που βρίσκονται τα πόδια σου;"  

Η Αντίληψη της πραγματικότητας, ο "συνήθης ύποπτος"

Τι είναι παρουσία; Αυτή η ερώτηση θεωρώ ότι είναι και η κεντρική ιδέα του μύθου όποιου πέφτει στο πηγάδι. Είναι άραγε τα πηγάδια τόσο δυσάρεστο μέρος; Όχι απαραίτητα. Το να βρίσκεται κάποιος στο "εδώ και τώρα" είναι ίσως το πιο σημαντικό κομμάτι αυτής της ιστορίας, είτε βρίσκεσαι έξω από το πηγάδι, είτε βρίσκεσαι μέσα στο πηγάδι. Η ιστορία διδάσκει πολύ εύστοχα αυτό που ονομάζεται διαρκής συνειδητοποίηση. Αυτό που κάνει τόσο διαφορετική τη θέση μας εντός ή εκτός του "πηγαδιού" δεν είναι ούτε η διαφορά ύψους, ούτε η διαφορά θερμοκρασίας και φωτός. Είναι η διάθεση του να είσαι παρών ή παρούσα. 

Χρειάζεται έτσι κάθε φορά που κοιτάς τον ουρανό ή ακόμα και το πηγάδι να γίνεται από συνειδητή επιλογή. Αυτή η επιλογή είναι πραγματικά ουσιώδης, ακόμα και όταν βρεθείς στον πάτο ενός πηγαδιού. Γιατί; Γιατί και μέσα από τον πάτο του πηγαδιού, από το κέντρο της ύπαρξής σου ο Ουρανός θα συνεχίσει να σου τραβάει τα μάτια, αρκεί να έχεις τη θέληση να ορίσεις εσύ ποια είναι η προσωπική σου αντίληψη για τα πράγματα, και όχι αυτά που φαίνονται μέσα από το άνοιγμα του πηγαδιού.

Το "πηγάδι της Αστρολογίας"

Το δίλημμα σε αυτό το μύθο δεν είναι τόσο θέμα να βρίσκεσαι εδώ ή αλλού, να σε απασχολεί η πραγματικότητα ή να σε απασχολούν πιο φιλοσοφημένα αντικείμενα. Στην πραγματικότητα, δεν πρόκειται καν για δίλημμα. Πρόκειται για το πώς μπορείς να είσαι συνειδητά παρών/ούσα σε μέρη που δεν θες να βρίσκεσαι γιατί δεν έμαθες πότε πώς να ζεις μέσα σε αυτά και τα αποφεύγεις. Ένας, λοιπόν από τους ρόλους της Αστρολογίας, μια και μιλάμε για "βόλτες κοιτώντας ψηλά τον ουρανό"--και εν προκειμένω ένα γενέθλιο αστρολογικό χάρτη--είναι να μας βοηθήσει να ξανα-αναπτύξουμε ή να θυμηθούμε την ικανότητα να είμαστε παρόντες, να είμαστε ξανά εκεί μέσα στο κέντρο μας, μέσα στο χάρτη μας. 

Εδώ η πτώση στο πηγάδι είναι αναπόφευκτη, αλλά και πάλι είναι θέμα οπτικής, πώς αντιλαμβάνεσαι αυτό το πηγάδι. Μπορεί να αποτελέσει απλά μία μαύρη τρύπα, ένα κενό παρουσίας, ένα κομμάτι που λείπει, και που φυσικά για αυτό δε φταίει κανείς άλλος από Εκείνον που έκανε το Σύμπαν τόσο όμορφο, ώστε να μας τραβάει τα μάτια ο Ουρανός και όχι ο δρόμος. Μόνη λύση, η αντίδραση, κατηγορούμε τα άστρα και η πρόσβαση στο πραγματικό μας εαυτό μπαίνει στη σκιά, για να ακολουθήσει την ανάδρομη πορεία έως ότου συναντήσει την πτώση στο επόμενο πηγάδι, μένοντας εκεί παγιδευμένοι. 

Υπάρχει όμως και η άλλη οπτική, αυτή που το πηγάδι μπορεί να γίνει το καλύτερο αστρο-εσωτερικό παρατηρητήριο. Η αναζήτηση στην ερώτηση "ποιος/α είμαι εγώ" ή διαφορετικά "ποια είναι η παρουσία μου;" είναι απαραίτητο να γίνει και να απαντηθεί τόσο έξω, όσο και μέσα από το πηγάδι. Η Αστρολογία έχει τη δυνατότητα όχι μόνο να σου εξηγήσει την ουράνια μηχανική της έξω από το πηγάδι, καθώς τα άστρα καθρεφτίζονται μέσα στο νερό του πηγαδιού. Η "αστρολογική αποδόμηση" ενός χάρτη μπορεί να είναι όσο ρεαλιστική γίνεται, αλλά δεν τελειώνει σε αυτό. Ίσα ίσα, από εκεί αρχίζουν όλα, με το να σε μάθει να είσαι μέσα στο χάρτη σου, να είσαι παρών/ούσα μέσα από στενάχωρες όψεις, ή δύσκολες διελεύσεις, όπως αυτή του "να πέφτεις σε ένα πηγάδι". Με λίγα λόγια η συνάντηση σου με τον Ουρανό είναι εφικτή μέσα από τη συνάντησή σου με τον εαυτό σου μέσα από το "πηγάδι." Αν και τώρα που το ξανασκέφτομαι, είναι ένα και το αυτό. Και μη νομίζετε ότι ο Ουρανός και το Σύμπαν δεν πέφτουν σε πηγάδια. Ποιος ξέρει τι μπορεί να είναι ακόμα όλες αυτές οι διάσπαρτες μαύρες τρύπες στο διάστημα; 
Στο Κέντρο του Κύκλου

Θα κλείσω την ανάρτηση αυτή με μία σύγχρονη μελωποιημένη εκτέλεση του μύθου του Αστρολόγου σε μουσική του Δ. Παπαδημητρίου και στίχους του Γ. Κορδέλλα. 

Πριν όμως, από αυτό θα ήθελα να δείτε την εικόνα στα δεξιά. Έτσι ακριβώς είναι ένας αστρολογικός χάρτης, πρωτού γίνει η αστρολογική χωροταξία με την τοποθέτηση των πλανητών, αξόνων, όψεων κτλ. Ναι, το παραδέχομαι. Θέλω να στρέψω το βλέμμα σας στον Ουρανό, αλλά μη μου πέσετε και σε κανένα πηγάδι και με κυνηγάτε μετά. Για αυτό το λόγο διάλεξα μία εικόνα ενός χάρτη όσο πιο "βαρετού" γίνεται. Προσέξτε ότι σε αυτό το χάρτη, όπως και σε κάθε αστρολογικό χάρτη, στο κέντρο υπάρχει ένα κενό, ένας άδειος κύκλος. Λέτε αυτό να είναι αυτό το πηγάδι που έπεσε μέσα του ο πρώτος Αστρολόγος; Κάτι ακούω από το βάθος ... ναι, είναι η Μούσα Ουρανία που τραγουδάει το μύθο. Ακούστε τα λόγια της στο δρόμο προς το πηγάδι ... 

Ο Αστρολόγος μελετούσε με σπουδή τον ουρανό

γνώριζε με τ’ όνομά του κάθε έν’ αστερισμό

Είχε γνώσεις και σοφία για των άστρων τις ζωές,

τους πλανήτες που τον ήλιο γυροφέρνουν σε τροχιές

Κάθε βράδυ τριγυρνούσε με το βλέμμα του ψηλά

άγρυπνος παρατηρούσε τα ουράνια μυστικά

Κι έτσι, απορροφημένος απ’ του χάους την ομορφιά

σε πηγάδι μέσα πέφτει κι απ’ το πέσιμο χτυπά

Λαμπυρίσανε αστράκια στων ματιών του το βολβό

μα συνέρχεται απ’ τη ζάλη μεσ’ στο κρύο το νερό

Βάζει τις φωνές και κάποιος τον ακούει να καλεί

σε βοήθεια και τρέχει να τον βγάλει από κει

Τον ρωτάει πώς συνέβη και του λέει το και το

Δεν το είδα γιατί είχα τη ματιά στον ουρανό

Φίλε μου, καλά θα κάνεις λίγη απ’ την προσοχή

όπως δίνεις στα αστέρια να τη δίνεις και στη γη

Μας διδάσκει αυτός ο Μύθος, πριν από τα μακρινά

πρέπει να ’χουμε φροντίδα για τα καθημερινά

Όποιος με αλαζονεία τα κοινά περιφρονεί

σαν τυφλός περιπλανιέται και σκοντάφτει στη ζωή

Βιβλιογραφία:

~Buddensiek, F., "Down the Well: Perspectives at work in the digression in Plato's Theaetetus," Rhizomata 2.1 (2014) 1-32.

~Cunningham, D., Healing Pluto Problems (Weiser, 1986).
~Grenet, M., Tο Πάθος για τα Άστρα το 17ο αιώνα. Από την Αστρολογία στην Αστρονομία. (εκδ. Παπαδήμα, 2001)

~Wolcher, L. E., Beyond Transcendence in Law and Philosophy (Birkbeck Law Press; 2005)

~"The Astrologer who fell into a well", wikipedia: https://en.wikipedia.org/wiki/The_Astrologer_who_Fell_into_a_Well

"Worship of the Stars"- Sophia Centre Conference 2016 [English]

Cassius: "The fault, dear Brutus, 

is not in our stars, but in ourselves."

Shakespeare, "Julius Caesar" I, ii 140-1

In some cultures the sun, moon, stars and planets are worshipped. In others they may be revered as representatives or symbols of divinity. Sometimes the sky itself is divine. In sacred texts celestial bodies are often metaphors for, or symbols of, gods or goddesses. Often sacred spaces and buildings are designed with a specific relationship to the celestial bodies. This is the theme of this year's conference of the "Sophia Project for the Study of Cosmology in Culture", which is going to take place in Bath on 25-26 June 2016. The title of the Conference is "Worship of the Stars: Celestial Themes in Observance and Practice of the Sacred". The talks presented examine the relationship between the sky, the celestial bodies and notions of divinity, religious practice and observance, and explore a variety of perspectives, through imagery, myth, anthropology, architecture, performance, literary studies and the history of art and the study of religions. More information about the speakers and abstracts of their talks: http://www.sophia-project.net/conferences/WorshipOfStars/speakers.php

"Hubris in the Skies"

In this year's Sophia Center Conference, I have the honor and pleasure to participate as on of the speakers. The title of my talk is: "Hubris in the Skies: expelling the sacred in Aristophanes' 'Birds' and 'Clouds'."

Abstract: To ancient Greeks the sun, the moon and other celestial bodies were thought to be personified divinities. Nonetheless, voices seeking non-supernatural explanations for celestial phenomena were already present in the writings of pre-Socratic philosophers. Even so, to re-imagine cosmic order governed predominately by the laws of nature and not the divine was to invite trouble, since it was perceived in one way or the other as sacrilege. In Clouds, the comic playwright Aristophanes makes implicit references to this tension, when he criticizes the corrections on the Athenian civic calendar made by the famous astronomer and mathematician of his time, Meton. On the same grounds, in Birds Meton is introduced as an air-geometer of a "star-city" located on the heavens. Beyond the comic element of the scene, the use of geometrical language to define and consecrate the city may have a further motive. I would therefore purpose that we may see Meton's role in both plays as an expression to target those social elites and intellectual thinkers, such as Socrates who were held responsible for stripping away the sacred related to the observation of celestial bodies and phenomena.

A few words about the "Sophia Project for the Study of Cosmology in Culture"

The Sophia Centre for the Study of Cosmology in Culture, a research and teaching centre within the School of Archaeology, History and Anthropology at the University of Wales Trinity Saint David. The Centre's remit is the consideration of how we live on planet Earth, with particular reference to the sky and cosmos as part of the wider environment. Its work is partly historical, partly anthropological and partly philosophical. It has a wide-ranging remit to investigate the role of cosmological, astronomical and astrological beliefs, models and ideas in human culture, including the theory and practice of myth, magic, divination, religion, spirituality, architecture, politics and the arts. It deals with the modern world as much as indigenous or ancient practices. Its current projects include the Harmony Initiative which explores how people can or do live in harmony with the planet and connects to wider environmental concerns. The Centre supervises PhD students, holds conferences, publishes, sponsors events and teaches the University's MA in Cultural Astronomy and Astrology.

"Worship of the Stars"- Sophia Centre Conference 2016 [Συνέδριο]

Cassius: "The fault, dear Brutus, 

is not in our stars, but in ourselves."

Shakespeare, "Julius Caesar" I, ii 140-1

Είναι γνωστό ότι οι αρχαίοι πολιτισμοί λάτρευαν τα ουράνια σώματα: τον Ήλιο, τη Σελήνη, τους αστερισμούς και τους πλανήτες.  Σε κάποιους άλλους πολιτισμούς μπορεί επίσης να τιμούνταν σαν εκπρόσωποι ή σύμβολα του θείου. Μερικές φορές ο ίδιος ο ουρανός θεωρείται ως κάτι το ιερό. Συχνά στα ιερά κείμενα των πολιτισμών αυτών γίνεται αναφορά  στα πλανητικά σώματα τα οποία παρομοιάζονται ή συμβολίζονται με τους ίδιους τους θεούς ή τις θεές. Επίσης συχνά ιεροί τόποι και κτίσματα είναι σχεδιασμένα με βάση την ιδιαίτερη σχέση με τα ουράνια σώματα. 

Kees van Dongen, "Stars" (1912)

Πάνω σε αυτό το θεματικό πλαίσιο είναι σχεδιασμένο και το φετινό συνέδριο του "Sophia Project for the Study of Cosmology in Culture" που πραγματοποείται 25-26 Ιουνίου στο Βath του Ην. Βασιλείου. Το θέμα του συνεδρίου έχει τίτλο "Worship of the Stars: Celestial Themes in Observance and Practice of the Sacred". [σε ελεύθερη μετάφραση: "Η Λατρεία των Άστρων: Ουράνια Θέματα στη Συμμετοχή και Πρακτική του Θείου"]. Οι ομιλίες που θα παρουσιαστούν στο συνέδριο εξετάζουν τη σχέση μεταξύ του ουρανού, των ουρανίων σωμάτων και την έννοια θείου, της θρησκευτικής πρακτικής και συμμετοχής στη λατρεία. Οι ομιλίες προσεγγίζουν το θέμα του συνεδρίου εξετάζοντας παραδείγματα από διαφορετικές ιστορικές περιόδους και πολιτισμούς μέσα από την εικονογραφία, το μύθο, την ανθρωπολογία, την αρχιτεκτονική, το θέατρο, τις λογοτεχνικές μελέτες, την ιστορία της τέχνης και τη μελέτη των θρησκειών. Περισσότερες πληροφορίες σχετικά με τους ομιλητές και τις περιλήψεις των εισηγήσεών τους μπορείτε να δείτε στον παρακάτω σύνδεσμο: http://www.sophia-project.net/conferences/WorshipOfStars/speakers.php

"Ύβρις στους Ουρανούς"

Στο φετινό συνέδριο του "Sophia Project for the Study of Cosmology in Culture" έχω τη χαρά και τη τιμή να παρεβρεθώ ως μία από τους ομιλητές. Ο τίτλος της εισήγησής μου είναι: "Hubris in the Skies: expelling the sacred in Aristophanes' 'Birds' and 'Clouds'." [σε ελληνική μετάφραση, "Ύβρις στους Ουρανούς: εκδιώκοντας το θείο από τις 'Όρνιθες' και τις 'Νεφέλες' του Αριστοφάνη."] Η ομιλία μου αφορά στην κοσμολογία του αρχαίου Ελληνικού κόσμου. Αν και για τους αρχαίους Έλληνες ο Ήλιος, η Σελήνη και τα άλλα ουράνια σώματα θεωρούνταν σαν εκδηλώσεις του θείου, ωστόσο στα έργα των προ-σωκρατικών φιλοσόφων μπορεί να διακρίνει κάποιος τις πρώτες προσπάθειες μίας επιστημονικής προσέγγισης και μελέτης τους. Παρόλο αυτά, η διαμόρφωση μίας κοσμολογίας που βασίζεται κυρίως στους φυσικούς νόμους και όχι υπό το πρίσμα του θείου ήταν θα λέγαμε κόκκινο πανί για τον αρχαίο κόσμο, καθώς θεωρούταν λίγο έως πολύ ιεροσυλία. Στη κωμωδία  του Αριστοφάνη "Νεφέλες", ο  ποιητής κάνει μία έμμεση αναφορά σε αυτή τη διαμάχη, όταν ασκεί κριτική στο έργο του σημαντικού αστρονόμου και μαθηματικού της εποχής του, το Μέτονα ο οποίος είχε εργαστεί πάνω σε συγκεκριμένες ημερολογιακές διορθώσεις (o περίφημος μετωνικός κύκλος) τις οποίες συμπεριέλαβε στο Σεληνιακό Αττικό ημερολόγιο. Με τον ίδιο τρόπο, στις "Όρνιθες" ο Αριστοφάνης παρουσιάζει το Μέτονα σαν έναν "γεωμέτρη των ουρανών", ο οποίος σχεδιάζει την ιδανική ουράνια πολιτεία. Εκτός από το κωμικό στοιχείο που είναι προφανές στο θεατρικό έργο, η χρήση γεωμετρικής γλώσσας και οργάνων για τον καθορισμό και καθοσίωση των ορίων της μίας νέας πόλης στον ουρανό έχει και άλλες προεκτάσεις. Στην ομιλία μου λοιπόν θα εξετάσω πώς ο θεατρικός ρόλος του αστρονόμου Μέτονα χρησιμοποιείται από τον Αριστοφάνη σαν ένα μέσο κριτικής για την πνευματική και κοινωνική ελίτ της εποχής του, όπως ο Σωκράτης, που θεωρούνταν ως υπεύθυνοι για την απομόνωση και αποκλεισμό του θείου σε σχέση με την παρατήρηση των ουρανίων σωμάτων και φαινομένων.  

Λίγα λόγια για το "Sophia Project for the Study of Cosmology in Culture"

Το "Sophia Center for the Study of Cosmology in Culture" είναι ένα ερευνητικό κέντρο του τμήματος Αρχαιολογίας, Ιστορίας και Ανθρωπολογίας [School of Archaeology, History and Anthropology] του πανεπιστημίου της Ουαλίας, Trinity Saint David [University of Wales Trinity Saint David]. Tο κέντρο έχει ως στόχο τη μελέτη του ρόλου των κοσμολογικών, αστρολογικών και αστρονομικών αντιλήψεων, μοντέλων και ιδεών στον ανθρώπινο πολιτισμό, καθώς και τις θεωρητικές και πρακτικές προεκτάσεις του μύθου, της μαγείας, της μαντικής, της θρησκείας, του πνευματισμού, της πολιτικής και των τεχνών. Ασχολείται τόσο με το σύγχρονο κόσμο, όσο και με γηγενείς ή αρχαίες πρακτικές, και ένα ιδιαίτερο γνώρισμα της μελέτης που γίνεται στο Κέντρο αυτό είναι η ενσωμάτωση του ουρανίου στερεώματος σαν ένα βασικό ερμηνευτικό κλειδί του φυσικού περιβάλλοντος. Σε ένα ευρύτερο πλαίσιο, το Κέντρο έχει ενδιαφέρον στη μελέτη του τρόπου που ζούμε στον πλανήτη μας και τη σύνδεσή μας με το Σύμπαν συνολικά.

Μία από τις πιο σημαντικές δραστηριότητες του Sophia Center είναι το πρόγραμμα μεταπτυχιακών σπουδών με θέμα τη πολιτισμική Αστρονομία και Αστρολογία. [MA in Cultural Astronomy and Astrology]. Το πρόγραμμα αυτό των μεταπτυχιακών σπουδών αποτελεί μία μοναδική σειρά μαθημάτων που αφορά στους τρόπους που ο άνθρωπος απέδωσε και βρήκε νόημα στους πλανήτες, στους αστερισμούς και στον ουρανό, και δημιούργησε κοσμολογίες, οι οποίες αποτελούν τη βάση του πολιτισμού και της κοινωνίας του. Στο πρόγραμμα αυτό εκτός από τον υπεύθυνο σπουδών Dr. Nicholas Campion, καταξιωμένο Βρετανό αστρολόγο και ιστορικό της αστρολογίας και πολιτισμικής αστρονομίας διδάσκουν επίσης  καθηγητές και ερευνητές με σημαντικό σημαντικό συγγραφικό έργο και δραστηριότητα όπως οι Crystal Addey, Laura Andrikopoulos, Alie Bird, Bernadette Brady, Frances Clynes, Patrick Curry, Dorian Greenbaum, Darrelyn Gunzburg, Kim Malville, Garry Phillipson, Fabio Silva, Anthony Thorley, Amy Whitehead.
Περισσότερες πληροφορίες για το Sophia Center Project εδώ: http://www.sophia-project.net/index.php

"Ουρανομαχία": ένα Επιτραπέζιο Αστρολογικό Παιχνίδι.

Knight: You play chess, don't you? 

Death: How did you know that?

Knight: Oh, I have seen it in paintings 

and heard it sung in ballads.

~"The Seventh Seal" [1958]

Στην Ευρώπη του 15ου/16ου αιώνα η διδασκαλία της αστρολογίας και της αστρονομίας ήταν πανεπιστημιακή υπόθεση. Σε κάποια πανεπιστήμια της Αγγλίας η διδασκαλία της αστρολογίας είχε υιοθετήσει μία πιο ευχάριστη και διαδραστική οδό για να βοηθήσει τους σπουδαστές στη μελέτη τους. Πρόκειται για ένα επιτραπέζιο αστρολογικό παιχνίδι, το ludus astrologorum/astronomorum ή η "Ουρανομαχία." Το εκπαιδευτικό αυτό παιχνίδι είχε σκοπό διδάξει στους παίκτες τις κινήσεις των ουρανίων σωμάτων  τις αστρολογικές αρχές και κανόνες, όπως αυτές περιγράφονταν στην Τετράβιβλο του Πτολεμαίου. Το γεγονός ότι δημιουργήθηκε ένα επιτραπέζιο παιχνίδι που θα βοηθούσε τότε τους μαθητές να εξοικειωθούν με τις αρχές, την ορολογία και την πρακτική άσκηση της αστρολογίας και αστρονομίας μπορεί να ακούγεται όχι και τόσο κατάλληλο για ένα ακαδημαϊκό περιβάλλον. Και τα δύο γνωστικά πεδία βασίζονταν τότε--αλλά και σήμερα--στην καλή γνώση των μαθηματικών και τη κατανόηση δυσνόητων πολλές φορές αστρολογικών και αστρονομικών κειμένων και πραγματειών. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο εντάσσεται και το επιτραπέζιο αστρολογικό παιχνίδι που θα αναλύσουμε εδώ, το οποίο συναντάμε μόνο στους ακαδημαϊκούς κύκλους των πανεπιστημίων της Αγγλίας το 15ο/16ο αιώνα. Στα χειρόγραφα γίνεται αναφορά σε αυτό ως το "παιχνίδι των αστρολόγων ή το παιχνίδι των αστρονόμων" (ludus astrologorum ή ludus astronomorum). 

Μαθαίνοντας ... Παίζοντας

Αριθμομαχία, από το εγχειρίδιο
του W. Fulke

Στους ακαδημαϊκούς και γενικότερα τους ουμανιστικούς κύκλους της εποχής η χρήση των παιχνιδιών δεν ήταν σπάνια. Επιτραπέζια παιχνίδια όπως η Αριθμομαχία δεν ήταν απλά ένας τρόπος για να περνάει η ώρα ευχάριστα. Η  (Α)ριθμομαχία ή γνωστή ευρύτερα και ως "το παιχνίδι των φιλοσόφων" (ludus philosophorum) ήταν εξαιρετικά δημοφιλής καθώς βιβλιοπωλεία πουλούσαν όχι μόνο ό,τι χρειαζόταν για να στηθεί ένα παιχνίδι, αλλά και τα αντίστοιχα εγχειρίδια με οδηγίες. Αν και οπτικά ως επιτραπέζιο έμοιαζε με μία σκακιέρα, στην πραγματικότητα αφορούσε σε μία πραγματική μάχη απαιτητικών μαθηματικών γνώσεων, όπου  ο κάθε παίχτης αιχμαλώτιζε τα κομμάτια του αντιπάλου του ανάλογα με τους αριθμούς που είχαν γραμμένους πάνω τους. Ιστορικοί υποστηρίζουν ότι την περίοδο της Αναγέννησης η Αριθμομαχία ήταν ένας από τους τρόπους που μπορούσε κάποιος να μάθει στην πράξη τα μαθηματικά του Ρωμαίου φιλοσόφου της ύστερης Αρχαιότητας Βοήθιου. Το παιχνίδι αυτό είχε διπλή λειτουργία με τους παίκτες του να εξασκούν όχι μόνο τη μνήμη τους στη θεωρία των αριθμών του Βοήθιου, αλλά στην κατανόηση της αρμονίας των αριθμών που διέπει τη φύση και τη δημιουργία.

Επεξήγηματικές οδηγίες για τη
Μετρομαχία από το εγχειρίδιο
του W.Fulke

Στο ίδιο πνεύμα ήταν και η Μετρομαχία [1578], έμπνευση του William Fulke, η οποία αφορούσε στην εφαρμογή και εκμάθηση της γεωμετρίας μέσα από ένα επιτραπέζιο παιχνίδι μεσαιωνικής στρατηγικής. Η Μετρομαχία ήταν ένα αρκετά απαιτητικό παιχνίδι, όπου δύο στρατοί αντιμάχονταν και πολιορκούσαν το αντίπαλο στρατόπεδο με σκοπό να κατακτήσουν το κάστρο του αντιπάλου και να κερδίσουν. Αν και τα πιόνια και το ταμπλό του κάθε παιχνιδιού κυκλοφορούσαν σε παραλλαγές, η φιλοσοφία του ως προς τον τρόπο που γίνονταν οι κινήσεις βασιζόταν σε υψηλά μαθηματικά και γεωμετρία. Το παιχνίδι αυτό είχε εξαιρετικά πολύπλοκους κανόνες που απαιτούσαν πραγματικές γνώσεις και εμπειρία στρατηγικής και πολεμικής τακτικής, και ίσως να ήταν και αυτός ο λόγος που ήταν και τόσο δημοφιλές σε σύγκριση με την Αριθμομαχία, επίσης δημιουργία του W. Fulke.

Πριν από την Ουρανομαχία ... 

Στα εγχειρίδια της εποχής που μιλούν και επεξηγούν την Ουρανομαχία φαίνεται ότι πρόκειται για ένα επιτραπέζιο με ήδη ολοκληρωμένη δομή και όχι τόσο σαν μία νέα ιδέα και αναπτυσσόμενη δημιουργία. Αυτό κάνει τους ιστορικούς να πιστεύουν την ύπαρξή του πριν την παρουσίασή του από τον  W. Fulke, παρόλο που μέχρι στιγμής δε γνωρίζουν με βεβαιότητα παραδείγματα από πιο πριν. Εξαίρεση αποτελεί η περιγραφή για ένα επιτραπέζιο με το όνομα "Los Escaques",  ένα είδος αστρολογικού σκακιού για το οποίο πληροφορίες γνωρίζουμε από ένα εγχειρίδιο κανονισμών για παιχνίδια που βρέθηκε στην αυλή του βασιλιά Αλφόνσου Ι' της Καστίλλης [1283]. Aν και η σχέση του με τη μεταγένεστερη Αγγλική μορφή του δεν είναι ξεκάθαρη, το Los Escaques θυμίζει ένα παιχνίδι με πεδίο μάχης τους ουρανούς. 

Φαίνεται πως η φιλοσοφία του παιχνιδιού αυτού βασίζεται σε παρόμοια παιχνίδια που αφορούσαν σε στοιχήματα: το "al-falakiya", στα Αραβικά ή το "Kawakib" στα Περσικά. Ο αριθμός των παικτών είναι επτά και αντιπροσωπεύει έναν από τους επτά πλανήτες αντίστοιχα. Κάθε παίκτης κινεί το πιόνι του πάνω σε ένα κυκλικό ταμπλό που εχει πάνω του ζωγραφισμένο το ζωδιακό κύκλο. Ο κύκλος αυτός αποτελείται από επτά ομόκεντρους κύκλους που αντιστοιχούν στις τροχιές των επτά πλανητών. Οι κινήσεις των παικτών καθορίζονται με το ρίξιμο ενός ζαριού που φέρει επίσης επτά έδρες. Σε κάθε ρίξιμο ο κάθε παίκτης μετακινεί το πιόνι του και πληρώνει ή λαμβάνει κάποιο ποσό στους συμπαίκτες του ανάλογα με τις αστρολογικές όψεις που κάνει το πιόνι του σε σε σχέση με τη θέση που βρίσκεται το πιόνι/α των συμπαικτών του. 

Όλοι οι παίκτες τοποθετούν στην αρχή του παιχνιδιού το πιόνι τους, το οποίο αντιπροσωπεύει έναν πλανήτη σε αυτό το ζώδιο που ο πλανήτης αυτός έχει κυριαρχία, τον κυβερνά δηλαδή: ο Κρόνος στον Αιγόκερω/Υδροχόο, ο Δίας στον Τοξότη/Ιχθείς, ο Άρης στο Κριό/Σκορπιό, ο Ήλιος στο Λέοντα, η Αφροδίτη στον Ταύρο/Ζυγό, ο Ερμής στους Διδύμους/Παρθένο και η Σελήνη στον Καρκίνο. Το παιχνίδι αρχίζει και εν συντομία γίνεται το εξής: αν το πιόνι/πλανήτης ενός παίκτη σχηματίζει ευνοϊκή αστρολογικά όψη--δηλαδή εξάγωνο ή τρίγωνο--με το/τα πιόνι/α των συμπαικτών του, τότε αυτοί πρέπει να τον πληρώσουν αναλόγως, 2 μάρκες για το εξάγωνο και 3 για το τρίγωνο. Αντίθετα, αν το πιόνι/πλανήτης ενός παίκτη σχηματίζει δυσμενή αστρολογικά όψη--δηλαδή σύνοδο, αντίθεση, τετράγωνο--με το/τα πιόνι/α των συμπαικτών του, τότε αυτός ο παίκτης πρέπει να τους πληρώσει, 12 μάρκες για τη σύνοδο, 6 μάρκες για την αντίθεση και 3 μάρκες για το τετράγωνο.

Η Ουρανομαχία

Τα εγχειρίδια που γράφτηκαν με θέμα την επεξήγηση των αστρονομικών παιχνιδιών προσφέρουν πάρα πολλές πληροφορίες σχετικά με τη διδασκαλία και την πρακτική της αστρολογίας λίγο πριν και κατά τη διάρκεια της Αναγέννησης στα ευρωπαϊκά πανεπιστήμια. Οι κανόνες των παιχνιδιών αυτών είναι βασισμένοι στην αστρολογική πραγματεία του Πτολεμαίου και στην ιδέα των συμπαντικών ακτίνων (ενέργεια που εκπέμπεται από τα ουράνια σώματα) όπως αυτή είχε διαμορφωθεί από τον al-Kindi βασιζόμενος στον Roger Bacon και άλλους σύγχρονούς του. Αν και η Ουρανομαχία φυσικά δεν καλύπτει όλο το γνωστικό πεδίο της αστρολογίας, μπορεί να προσφέρει στον ερευνητή σήμερα αρκετές πληροφορίες για τη θέση και το ρόλο της αστρολογίας τον 15ο/16ο αιώνα στους ακαδημαϊκούς κύκλους.

Σε εμάς  το επιτραπέζιο είναι γνωστό κυρίως μέσα από το εγχειρίδιο κανόνων που έγραψε ο W. Fulke, το οποίο φαίνεται πως είναι αρκετά πιο περίπλοκο από την πρώιμη μορφή του που συζητήσαμε παραπάνω. Στην Ουρανομαχία λοιπόν παίζουν μόνο δύο παίκτες, έχοντας στα χέρια τους επτά πιόνια που αντιστοιχούν στους επτά πλανήτες. Σύμφωνα με τους κανόνες οι παίκτες έχουν επιλογή ανάμεσα σε ένα κυκλικό ταμπλό (όπως αυτό της εικόνας αριστερά), ή σε ένα ταμπλό σαν αυτό της Αριθμομαχίας που θυμίζει μία σκακιέρα. Για τις ανάγκες της Ουρανομαχίας χρειαζόταν ένα μεγαλύτερο φυσικά ορθογώνιο ταμπλό χωρισμένο σε 30x12 τετράγωνα για να συμπεριληφθεί ολόκληρος ο ζωδιακός. Συνήθως όμως, οι παίκτες χρησιμοποιούσαν το κυκλικό ταμπλό, το οποίο είναι χωρισμένο σε 360 μοίρες και περιμετρικά του σημειώνονται δύο διαφορετικές διαδρομές, μία για κάθε παίκτη. Κάθε διαδρομή είναι χωρισμένη σε 12 τμήματα που κάθε ένα φέρει και από ένα ζώδιο. Είναι σχεδιασμένη έτσι ώστε κάθε τμήμα της μίας διαδρομής να έχει το διαμετρικά αντίθετο ζώδιο από την άλλη διαδρομή. Για παράδειγμα, το τμήμα αυτό που στην κυκλική διαδρομή για έναν παίκτη είναι το ζώδιο του Κριού, για τον άλλον  παίκτη στη δική του κυκλική διαδρομή είναι το ζώδιο του Ζυγού, κοκ.

Ας ξεκινήσουν οι Ουρανομαχίες!

Σχεδιαστική απεικόνιση των πιονιών-πλανητών
για το παιχνίδι της Ουρανομαχίας από το εγχειρίδιο του Fulke.

Τα πιόνια όπως φαίνονται στο σχέδιο στα δεξιά κινούνται πάνω στο κυκλικό ταμπλό μιμούμενα τις κινήσεις τον πλανητών. Μόνο ο Ήλιος κινείται προς μία κατεύθυνση μία μοίρα τη φορά. Η Σελήνη φαίνεται να κινείται πιο αργά ή πιο γρήγορα στον ουρανό ανάλογα με τη φάση της μηνιαίας της κίνησης: από 12 έως 15 μοίρες κάθε φορά αναλόγως τη φάση αύξησης ή μείωσής της. Τα άλλα κομμάτια κινούνται ανάλογα στο ταμπλό, αν και δε δεσμεύονται σε μεγάλο βαθμό, όπως ο Ήλιος ή η Σελήνη. Στους κανονισμούς ορίζεται η μέγιστη απόσταση που μπορούν να έχουν από τον Ήλιο (πχ. ο Ερμής και η Αφροδίτη) και ο μεγαλύτερος αριθμός μοιρών που επιτρέπεται να γυρίσουν ανάδρομοι ή ορθόδρομοι. Όταν έρχεται η σειρά ενός παίκτη, έχει την επιλογή ποιο κομμάτι να μετακινήσει και πόσες μοίρες. Φυσικά όλες αυτές οι επιλογές ακολουθούν τις κινήσεις των πλανητών όπως τις περιγράφει ο Πτολεμαίος. Φαίνεται πως οι κανόνες αυτοί ήταν πολύπλοκοι καθώς το παιχνίδι ήταν σχεδιασμένο, ώστε να είναι αληθοφανές ως προς τις κινήσεις των ουρανίων σωμάτων, και ο Fulke στο εγχειρίδιο κανόνων προτείνει στους παίκτες να κρατούν στην άκρη σειρές από άλλα πιόνια, διαφορετικού χρώματος για να σημειώνουν τις κινήσεις των πιο "δύσκολων" πλανητών, του Κρόνου, του Δία και του Άρη. Έτσι αν ένας παικτης μετακινήσει ένα πιόνι όταν μετακινεί έναν πλανήτη, μία άδεια σειρά από πιόνια θα του υπενθυμίζει πότε είναι η κατάλληλη στιγμή να αλλάξει την κίνηση είτε με ορθόδρομη, είτε με ανάδρομη φορά. 

Το παιχνίδι ξεκινάει και τα πιόνια-πλανήτες βρίσκονται τοποθετημένα στα ζώδια που κυβερνούν και σε συγκεκριμένες μοίρες: ο Ήλιος στη 16η μοίρα του Λέοντα, η Σελήνη στην 8η μοίρα του Καρκίνου, ο Κρόνος στην 20η μοίρα του Αιγόκερω κτλ. Σκοπός του παιχνιδιού είναι ο κάθε παίκτης, καθώς κινεί τα πιόνια πάνω στο χάρτη να αιχμαλωτίσει τα πιόνια του αντιπάλου του στην αντιδιαμετρικά ζωδιακή κυκλική διαδρομή. Αυτό γίνεται με το να τοποθετήσουν τους πλανήτες-πιόνια τους σε θέσεις που τους δίνουν θεμελιώδεις δυνάμεις, όπως λέγεται στην αστρολογία και να προκαλέσουν σε "ουρανομαχία" ή να απειλήσουν τα πιόνι του αντιπάλου τους. Ανά πάσα στιγμή προκύπτει μία μάχη, όταν ένας πλανήτης κινείται και κάνει όψη πτολεμαϊκή (σύνοδος, αντίθεση, τετράγωνο, τρίγωνο, εξάγωνο) με ένα από τα πιόνια-πλανήτες του αντιπάλου. Ανάλογα με την όψη και τη θέση οι παίκτες αποκτούν την αντίστοιχη αστρολογική δύναμη. Ο βαθμός της κάθε δύναμης καθορίζεται από τις  θεμελιώδεις ή συμπτωματικές δυνάμεις ανάλογα με τον οίκο που βρίσκεται ένας πλανήτης, το ζώδιο (έξαρση/αδυναμία), τριπλότητα, φάση, τις υποδοχές κτλ. 

Ο νικητής μίας αναμέτρησης αναδεικνύεται εφόσον υπολογίσει τις τιμές αυτές σε σχέση με το σύνολο των αντιστοίχων δυνάμεων σε αριθμό που έχει συγκεντρωσει ο αντίπαλος ή μπορεί να αιχμαλωτίσει τον πλανήτη του αντιπάλου του, αν το άθροισμα είναι τοσο μεγάλο που εξουδετερώνει όλες τις θεμελιώδεις ή τις συμπτωματικές του δυνάμεις. Το παιχνίδι γίνεται περισσότερο δύσκολο αν προστεθούν και οι τιμές που αφορούν τις κοσμικές ακτίνες. Αυτό σημαίνει πως αν ένας πλανήτης ενός παίκτη πλησιάζει κάποιον άλλον δικό του, τότε η δύναμή τους μεγαλώνει. Έτσι λοιπόν, οι παίκτες κινούν τους πλανήτες τους στο ταμπλό, υπολογίζουν το άθροισμα των αστρολογικών πλανητικών δυνάμεων που συγκεντρώνουν, μέχρι ένας παίκτης να αιχμαλωτίσει-εξουδετερώσει τον Ήλιο του αντιπάλου του και να αναδειχθεί νικητής. 

Βιβλιογραφία:
~Moyer, A., "The Astronomers' Game: Astrology and University Culture in the Fifteenth and Sixteenth Centuries," Early Science and Medicine 4.3 (1999) 228-250.

~Της ιδίας, The Philosophers' Game: Rithmomachia in Medieval and Renaissance Europe (Michigan, 2001)
~Ouranomachia – The Astrologers’ Game, από https://starsandstones.wordpress.com/2016/01/15/ouranomachia-the-astrologers-game/

Οι Αστερισμοί στο Έργο του Vincent van Gogh.

"And whatever maybe out there

and whatever maybe true,

the beauty and the wonder,

how it moves me through and  through"

~Lori Henriques, "When I look into the night sky"

Το έργο του ζωγράφου Vincent van Gogh, "Έναστρη Νύχτα" [Starry Night, 1889] ίσως να είναι από τους λίγους πίνακες, που όχι μόνο έχουν αναπαραχθεί σε πολύ μεγάλο αριθμό αντιγράφων, αλλά και πολύ πιθανόν να τον βλέπουμε στην καθημερινότητά μας περισσότερο από κάθε άλλο έργο τέχνης. Ο πίνακας αυτός έχει αναλυθεί κυρίως μέσα από την ιδιόμορφη και πρωτοποριακή οπτική του δημιουργού του, μέσα από πινελιές που μεταφέρουν το θεατή σε φαντασιακά τοπία και του διεγείρουν συναισθήματα που αγγίζουν τα όρια της παραίσθησης. Εκτός όμως από αυτές τις προσεγγίσεις, μελετητές της "Έναστρης Νύχτας" έχουν προσπαθήσει να αναλύσουν αυτόν τον ουρανό χρησιμοποιώντας ως εργαλείο ερμηνείας, στην κυριολεξία τον ουρανό που γνωρίζουμε όλοι μας. Με τη βοήθεια λοιπόν της αστρονομίας θα δούμε πώς αυτό το έργο τέχνης συνθέτει μοναδικά το ρεαλισμό, τη φαντασία και το μυστηριακό, τρία στοιχεία που χρωματίζουν όσο τίποτα άλλο τη φυσιογνωμία του van Gogh.

Ο Ουρανός πάνω από το Saint-Remy

Αυτό που κυριαρχεί στον πίνακα είναι ένας βραδινός ενεργητικός ουρανός, ο οποίος πλαισιώνει μία σειρά από σπίτια σε ένα χωριουδάκι, ενώ στα αριστερά υψώνεται ένα κυπαρίσσι σαν να θέλει να αγγίξει την έναστρη νύχτα. Μελετώντας τον τρόπο που έχει αποδωθεί η Σελήνη ως προς τη φάση της και τη θέση της, αστρονόμοι υποστηρίζουν ότι αυτό που απεικονίζεται χρονικά είναι λίγο πριν ξημερώσει, περίπου στις 4 το πρωί και κοιτώντας την Ανατολή. Λαμβάνοντας υπόψη τις γεωγραφικές συντεταγμένες της πόλης Saint-Remy και την ημερομηνία 19 Ιουνίου 1889, όπου γνωρίζουμε ότι ο van Gogh βρισκόταν σε ένα ίδρυμα εκεί και είχε ολοκληρώσει τον πίνακά του, ο διευθυντής στο Griffith Park Observatory κατόρθωσε να ανασυνθέσει πώς ήταν ακριβώς ο ουρανός στην πραγματικότητα εκείνη την πρωϊνή ώρα (πάνω αριστερή εικόνα).

Παρατηρούνται, λοιπόν κατά πρώτο λόγο δύο φωτεινά σώματα που αντιστοιχούν στην ίδια σχεδόν θέση που και ο ζωγράφος έχει τοποθετήσει δύο αντίστοιχα, και κατά δεύτερο λόγο ένας αστερισμός σε τριγωνική διάταξη. Στον πραγματικό ουρανό βλέπουμε έτσι τον πλανήτη Αφροδίτη, όπου στον πίνακα παρουσιάζεται σαν ένας φωτεινός στροβιλιζόμενος δίσκος. Επιπρόσθετα, πάνω από την Αφροδίτη διακρίνεται ο αστερισμός του Κριού. Το μόνο που ουσιαστικά διαφέρει ανάμεσα στην ελαιογραφία και τον πραγματικό ουρανό είναι η διαφορετική φάση που βρίσκεται η σελήνη: ο van Gogh την αποδίδει σε φάση φθίνοντος μηνίσκου, ενώ στην πραγματικότητα η σελήνη βρισκόταν σε φθίνουσα αμφίκυρτη φάση (waning gibbous).

Αϋπνία και Παρατήρηση

Γνωρίζουμε ότι κατά τη διάρκεια της ζωής του ο van Gogh υπέφερε από αϋπνίες και συχνά ξυπνούσε πριν ξημερώσει για να μελετήσει τη θέα από το παράθυρό του στο Saint-Remy , όπου διέμενε. Σε μία απο τις επιστολές του σε ένα φίλο του, γραμμένη αρχές Ιουνίου σημειώνει: "Αυτό το πρωί είδα την εξοχή από το παράθυρό μου αρκετή ώρα πριν βγει ο ήλιος, και δεν υπήρχε τίποτα άλλο εκτός από το αστέρι της αυγής που φαινόταν πολύ μεγάλο." Το αστέρι της αυγής αναφέρεται φυσικά στον πλανήτη Αφροδίτη που εκείνη την περίοδο γνωρίζουμε ότι βρισκόταν στην ολοκλήρωση ενός οκταετούς κύκλου περιστροφής, κατά τη διάρκεια του οποίου η λάμψη της είναι χαρακτηριστική. Μάλιστα, αυτό ακριβώς το γεγονός κυριαρχούσε στις συζητήσεις της εποχής και οι αστρονόμοι ενθάρρυναν το κοινό να εκμεταλλευτεί την ευκαιρία για να παρατηρήσει αυτό το εξαιρετικό ουράνιο φαινόμενο--και όπως φαίνεται αυτό αποτυπώθηκε για πάντα στον πίνακα του van Gogh, ο οποίος ακριβώς το παρακολουθούσε να ανατέλει κάθε αυγή την άνοιξη/καλοκαίρι του 1889.

Το ενδιαφέρον του καλλιτέχνη για τη δραστηριότητα στον ουράνιο θόλο ήταν μεγάλο και η επιθυμία του να αποδώσει όσο πιο πιστά μπορούσε τις παρατηρήσεις του φαίνεται από μία άλλη επιστολή προς την αδερφή του. Παρατηρώντας το βραδινό ουρανό αναφέρει:"ότι κάποια αστέρια έχουν μία λάμψη κίτρινη, άλλα ροζ ή πράσινη, μπλε και το χρώμα του φυτού "μη με λησμόνει (μυοσωτίς)". Και χωρίς να θέλω να μακρηγορήσω είναι σαφές ότι το να βάλω απλά άσπρες κουκκίδες πάνω σε μία μαύρη-μπλε επιφάνεια δεν είναι αρκετό. "

Λεπτομέρεια από το έργο "Καφέ στη Βεράντα".
Διακρίνεται ο αστερισμός του Υδροχόου.

Λίγο μέτα από αυτό το γράμμα στην αδερφή του, σε ένα δεύτερο την ενημέρωνε ότι μόλις είχε ολοκληρώσει δύο άλλους πολύ γνωστούς σε εμάς πίνακες τον "Καφέ στη Βεράντα" και την "Έναστρη Νύχτα πάνω από τον ποταμό Rhône". Μία προσεκτική μελέτη έδειξε ότι ούτε και αυτοί είχαν ολοκληρωθεί επιπόλαια όσον αφορά την απεικόνιση του ουρανού. Γνωρίζοντας τη περίοδο και τον τόπο διαμονής του στην πόλη Arles, το έργο "Καφές στη Βεράντα" φωτογραφίζει τη νύχτα λίγο πριν τα μεσάνυχτα, εκείνη τη στιγμή που αν ο παρατηρητής κοιτάξει στο νοτιά θα δει κοντά στο ύψος του ορίζοντα τον αστερισμό του Υδροχόου. Και πράγματι, όπως φαίνεται και στη φωτογραφία, στο κέντρο περίπου του πίνακα ο ζωγράφος έχει αποδώσει τη κούπα του Υδροχόου που μοιάζει σαν ένα κεφαλαίο "Υ".

"Έναστρη Νύχτα πάνω από τον ποταμό Rhône"

Με τα ίδια μάτια φαίνεται πως ο van Gogh ζωγράφισε και το έργο "Έναστρη Νύχτα πάνω από τον ποταμό Rhône". Ο ίδιος σε ένα άλλο γράμμα σε έναν φίλο του σημειώνει ότι σε αυτόν τον έναστρο ουρανό συμπεριέλαβε τον αστερισμό της Μεγάλης Άρκτου. Η συγκριτική μελέτη του πίνακα με την εικόνα του πραγματικού ουρανού περίπου 9.00μμ, πάνω από την πόλη Arles, όπως τη παραδίδει το πλανητάριο δείχνει οτι ο ζωγράφος έδωσε μία κλίση στον αστερισμό προς τα πάνω. Όμως το γράμμα, ο ίδιος αναφέρει ότι αυτό έγινε επίτηδες για να συμπεριλάβει στο έργο του και τον Πολικό Αστέρα.

Ο Ουρανός στο ρόλο της Μούσας

Ιστορικοί της τέχνης, αν και κρατούν τις επιφυλάξεις τους για το βαθμό που ο  van Gogh θέλησε να αποδώσει με ρεαλισμό τους σχηματισμούς που παρατηρούσε στον ουρανό, συμφωνούν ότι το κλίμα της εποχής του και τα ερεθίσματά της σίγουρα δεν τον άφησαν ανεπηρέαστο. Η ανάπτυξη νέων τεχνολογιών για την εξερεύνηση όχι μόνο στη γη, αλλά και στον ουρανό είχε εξέχουσα θέση στην καθημερινότητα της εποχής. Η Διεθνής Έκθεση του 1899 χάρισε στο Παρίσι τον περίφημο πύργο του Eiffel στου οποίου την κορυφή είχε τοποθετηθεί μία ειδική πλατφόρμα με σκοπό ανάμεσα στα άλλα και την αστρονομική παρατήρηση. Ένα μεγάλο τηλεσκόπιο που είχε στηθεί εκεί επέτρεπε πλέον στους αστρονόμους να παρατηρήσουν τον ουρανό από μία ευνοϊκότερη θέση, πάνω από τα φώτα της πόλης, τη μολυσμένη ατμόσφαιρα και την ομίχλη. Περιοδικά της εποχής, όπως το L'Astronomie--σε αντίθεση με τις αντιρρήσεις πολλών για το στήσιμο αυτής της άκομψης μεταλλικής κατασκευής--παρομοίαζε μάλιστα τη κορυφή του προβολέα του πύργου σαν μία "τεχνητή Σελήνη" που κυριαρχεί από ψηλά σε όλο το Παρίσι και πήρε τη θέση του "εκλειπόντος Ηλίου." Έτσι λοιπόν, η αστρονομία είχε την τιμητική της στην Έκθεση αυτή: τηλεσκόπια ακριβείας, ηλιακά ρολόγια, μοντέλα του ηλιακού συστήματος, χάρτες απεικόνισης αστερισμών και της σελήνης, ουράνιες σφαίρες και οτιδήποτε αφορούσε την εξερεύνηση του ουρανού.

Εικόνα γαλαξία από το βιβλίο του C. Flammarion, 

"La pluralité des mondes habités"

Όσον αφορά το van Gogh, φαίνεται πως μετέφερε στις πινελιές του αυτό το ενδιαφέρον, επηρεασμένος από σημαντικά έντυπα και βιβλία της εποχής αντίστοιχου περιεχομένου. Συγκεκριμένα στο έργο του Έναστρη Νύχτα χαρακτηριστική θέση έχει η μεγάλη ουράνια σπείρα που καταλαμβάνει και το μεγαλύτερο μέρος του πίνακα. Εικόνες κομητών και γαλαξιών σε μορφή σπείρας ήταν αρκετά διαδεδομένες μέσα από το έργο του σύγχρονου Γάλλου συγγραφέα και αστρονόμου C. Flammarion (επίσης εκδότη του περιοδικού L'Astronomie). Αν και δεν έχουμε επιβεβαιωμένες πληροφορίες ότι ο van Gogh είχε διαβάσει έργα του δεύτερου, όπως το "La pluralité des mondes habités" (μτφρ.= "Το πλήθος των κατοικημένων κόσμων" [1862]), οι εικονογραφικές ομοιότητες ανάμεσα στην Έναστρη Νύχτα και στα κείμενα και την εικονογράφιση των βιβλίων του Flammarion είναι αξιοσημείωτη.

Λεπτομέρεια από την "Έναστρη Νύχτα".

Για παράδειγμα, ο Flammarion σε μία περιγραφή του για το γαλαξία μας είναι σαν να χρησιμοποιεί τις λέξεις με τον ίδιο τρόπο που ο van Gogh χρησιμοποίησε τη μορφή και το χρώμα: "ένα ασπριδερό ίχνος υψώνεται σαν ένα εναέριο τόξο κατά μήκος του έναστρου θόλου. Το μάτι ανακαλύπτει περίεργες ανωμαλίες: σε αυτό το σημείο ρέει σαν ένας ουράνιος ουρανός σε μία στενή και μονότονη κοίτη. Στο άλλο σημείο διαχωρίζεται σε δύο κλαδιά και παρακάτω φαίνεται να σκίζεται σε κομμάτια, όπως οι άνεμοι του ουρανοί χτενίζουν ένα κομμάτι υφάσματος."

Ζωγραφίζοντας τον Ουράνιο Παλμό

Για το τέλος αφήσαμε ένα άλλο ουρανό από το έργο του van Gogh με τίτλο "Δρόμος με ανθρώπους που περπατούν, άμαξα, κυπαρίσσι, αστέρι και μισοφέγγαρο" [1890]. Ας δούμε πώς ο ίδιος ο καλλιτέχνης μιλάει για το έργο του συγκρίνοντάς το με το αρχικό του σχέδιο: "Κράτησα το κυπαρίσσι μαζί με ένα αστέρι από εκεί χαμηλά, μία τελευταία προσπάθεια--ένας βραδινός ουρανός με ένα φεγγάρι χωρίς λάμψη, μία λεπτή ημισέληνος που μόλις προβάλλει από τη θαμπή σκιά που ρίχνει η γη--ένα αστέρι με υπερβολική λάμψη, με απαλή φωτεινότητα ροζ και πράσινου χρώματος πάνω στο κυανό ουρανό [...]". Εφαρμόζοντας σύγχρονες αστρονομικές τεχνικές και γνωρίζοντας τη χρονική περίοδο ολοκλήρωσης του συγκεκριμένου πίνακα, ο καλλιτέχνης έβλεπε στην πραγματικότητα το πιο φωτεινό άστρο από τον αστερισμό του Ωρίωνα στον ορίζοντα, το α του Ωρίωνα γνωστό και ως Μπετελγκέζ/Βετελγόζης (Betelgeuse). Αν και στον πίνακα φαίνεται μόνο ένα εξαιρετικά λαμπρό αστέρι, ο πραγματικός ουράνιος θόλος εκείνη τη στιγμή φιλοξενούσε στη γραμμή του ορίζοντα, άλλο έναν γνωστό αστερισμό αυτό του Σειρίου που φαίνεται λίγο πιο χαμηλά στον πίνακα. Λόγω όμως της πυκνότητας της ατμόσφαιρας καθώς ο Σείριος βρίσκεται χαμηλότερα τον έκανε να φαίνεται λιγότερο λαμπερός σε σχέση με τον Μπετελγκέζ. Παρόλο αυτά, αυτό που περιγράφει ο van Gogh με λέξεις ως άστρο που εκπέμπει "ροζ και πράσινο χρώμα" πιθανότατα να περιγράφει τον Σείριο και το χαρακτηριστικό του τρεμόπαιγμα στα μάτια ενός παρατηρητή. Είναι αλήθεια ότι λίγα αστέρια είναι τόσο λαμπερά, ώστε να φαίνονται τόσο καθαρά  και να δείχνουν την εναλλαγή των χρωμάτων τους καθώς πάλλονται. Ο Σείριος είναι ένα από αυτά. 

Ενώνοντας τις κουκκίδες ... 

Οποιαδήποτε προσέγγιση και αν υιοθετήσουμε για την ερμηνεία των έναστρων ουρανών στο έργο του van Gogh δεν υπάρχει αμφιβολία για το μεγάλο βαθμός εξοικείωσής του με αυτόν, αλλά και της βαθύτερης ανάγκης του να τον ενσωματώσει στον ψυχισμό του. Δύο χρόνια πριν την αυτοκτονία του έγραφε σε έναν φίλο του σχετικά: "κοιτάζοντας τα άστρα πάντα με κάνει να ονειρεύομαι, τόσο απλά όπως οραματίζομαι μαύρες κουκκίδες να αναπαριστούν τις πόλεις και τα χωριά πάνω σε έναν χάρτη. Και τότε, ρωτώ τον εαυτό μου, γιατί οι λαμπερές κουκίδες στον ουρανό δεν είναι τόσο προσιτές όπως οι μαύρες κουκκίδες σε ένα χάρτη της Γαλλίας; Όπως παίρνουμε το τρένο για να φθάσουμε στο Tarascon ή στο Rouen, έτσι επιλέγουμε το θάνατο για να φθάσουμε ένα αστέρι."

Ενδεχομένως, τα λόγια του van Gogh να μην προξενούν αισιόδοξα συναισθήματα, όμως επιβεβαιώνουν και ότι ο ουρανός είναι παντού γύρω μας και τον καθοριστικό ρόλο που έπαιξε και παίζει στη βιωματική εμπειρία για τον κάθε άνθρωπο. Στα μάτια ενός παρατηρητή μία πόλη σε έναν χάρτη είναι μόνο μία κουκκίδα και ένας αστερισμός στον πίνακα της "Έναστρης Νύχτας" είναι μερικές απείθαρχες πολύχρωμες πινελιές. Αν η απόσταση ανάμεσα στην κουκκίδα και την πραγματική πόλη φαίνεται μεγάλη, αν η απόσταση ανάμεσα στην πινελιά και άστρα φαίνεται αγεφύρωτη, ο δρόμος που τα ενώνει περνάει μέσα από τα ουράνια μονοπάτια, φωτεινά και σκοτεινά μαζί. Γιατί οι έναστροι ουρανοί γεννιούνται πάντα πάνω σε βραδινό καμβά.
~~~
Βιβλιογραφία
~ed. by F. Silva and N. Campion, "Skyscapes. The Role and Importance of the Sky in Archaeology"[UK, 2015].
~Boime, A., "Van Gogh's Starry Night: A history of matter and a matter of history," Arts 59 (1984) 86-103.
~Whitney, C.A., "The Skies of Vincent van Gogh," Art History 9.3 (1986) 351-362.