Ο Χάρτης που "Ξεδιψάει" τον Ταξιδιώτη.

"...λέγεται ακόμη ότι και οι άνθρωποι 

είναι εφεύρεση του νερού, 

που τους έφτιαξε για να το πηγαίνουν 

από το ένα μέρος στο άλλο..."

~~~Τομ Ρόμπινς, Ακόμα και οι Καουμπόϊσσες Μελαγχολούν.

Ένα από τα πράγματα που με είχε εντυπωσιάσει, όταν είχα επισκεφτεί την Ιταλία ήταν μία σειρά από τέσσερα ασημένια κύπελλα νερού που ανακαλύφθηκαν στο Vicarello. Δεν ήταν ούτε το υλικό τους που με είχε εντυπωσίασει, ούτε τα σχέδια, ούτε το σχήμα τους ή η καλαισθησία τους. Ήταν η λειτουργία τους, αλλά και οι πολλαπλές συμβολικές τους λειτουργίες που μπορούσα να δω σε αυτά. Τα τέσσερα αυτά κύπελλα βρέθηκαν σε έναν αποθέτη με πολλά άλλα πλούσια ευρύματα στο Vicarello της Ιταλίας και χρονολογούνται στο 3o αι. π.Κ.Ε. Κάθε ένα από αυτά έχει χαραγμένο σε στήλες στην εξωτερική του επιφάνεια τη διαδρομή από το Cadiz (Gades) προς τη Ρώμη.

Ξεκινώντας το Ταξίδι

Tα κύπελλα αυτά ήταν απλά κυλινδρικά δοχεία πόσης και προορίζονταν για ταξιδιώτες. Το ιδιαίτερό τους γνώρισμα, όπως αναφέραμε ήταν ότι πάνω στην επιφάνειά τους ήταν χαραγμένοι με λεπτομέρεια όλοι οι σταθμοί μίας συγκεκριμένης διαδρομής με σημειωμένους όλους τους ενδιάμεσους σταθμούς. Και δεν εννοώ ότι ήταν χάρτες, όπως έχουμε εμείς  σήμερα.  Απαριθμούσαν σε στήλες τις πόλεις σε σειρά επίσκεψης και τις χιλιομετρικές αποστάσεις μεταξύ τους. Η αλήθεια είναι ότι δεν είχα ξαναδεί κάτι τέτοιο, αν και το κυλινδρικό τους σχήμα θύμιζε αρκετά τους αντίστοιχους κυλινδρικούς οδοδείκτες που μετρούσαν τις χιλιομετρικές αποστάσεις της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας.

Για τους αρχαιολόγους φαντάζομαι θα ήταν μεγάλη χαρά η ανακάλυψη αυτών των κυπέλλων, μια και τους έδινε από πρώτο χέρι πληροφορίες για τα ταξίδια και τις μετακινήσεις στον αρχαίο κόσμο, για την επιλογή των πόλεων που ένας ταξιδιώτης ήθελε να δει, για το ποια ήταν τα αστικά μεγάλα κέντρα στην αρχαιότητα κ.ο.κ. Στη πραγματικότητα, πρόκειται για μία από τις πρωϊμότερες και πιο ακριβείς επιγραφικές μαρτυρίες του Ρωμαϊκού οδικού δικτύου, με επιπρόσθετες πληροφορίες για τις ιαματικές πηγές της αυτοκρατορίας.

Ένας Χάρτης για να Ξεδιψάσω

Θεώρησα τα κύπελλα αυτά ένα έξυπνο και πρακτικό gadget για τον αρχαίο ταξιδιώτη. Πού να κουβαλάς τώρα ταξιδιωτικούς οδηγούς στο μπόγο σου. Με είχε πραγματικά εντυπωσιάσει η «πολύ-πραγματικότητα» που έδιναν αυτά τα κύπελλα στον ιδιοκτήτη τους. Πριν εξηγήσω τι θέλω να πω, ας σκεφτούμε πολύ σύντομα κάποιες προφανείς πρακτικές λειτουργίες που είχε ένα τέτοιο κύπελλο. Φυσικά, έπιανε λίγο σχετικά χώρο στα πράγματά σου: δεν κουβαλάς χάρτες και το χρησιμοποιείς και σαν ποτήρι. Ας μην ξεχνάμε πόσες πρακτικές δυσκολίες είχαν τότε τέτοια ταξίδια που σήμερα δεν μας περνούν καν από το μυαλό. Από την άλλη δεν υπάρχει περίπτωση να ξεχάσεις το πρόγραμμα του ταξιδιού σου μια και το έχεις πάντα μαζί σου και μπορείς να ανατρέξεις σε αυτό ανά πάσα στιγμή.  

Καλά όλα αυτά….αλλά γιατί να γράψεις μία ταξιδιωτική περίληψη σε κύπελλο νερού; Και πού να την γράψεις θα μου πεις; Σε έναν πάπυρο λέω εγώ τώρα. Ναι, θα μπορούσε, αλλά ένα ποτήρι είναι πιο πρακτικό, και δεν πιάνει χώρο και δεν χάνεται. Ναι, λέω εγώ αλλά ο πάπυρος διπλώνει κιόλας, άρα λύσαμε το πρόβλημα του χώρου. Θα μου πεις πού είναι το πρόβλημά σου; Δεν είναι πρόβλημα ακριβώς, αλλά θεωρώ ότι πίσω από αυτή την επιλογή ενός κυπέλλου με λειτουργία ταξιδιωτικού οδηγού ενέχει και άλλες «πράξεις».

  

Ένα Κύπελλο "Δράσης"

Ας φανταστούμε το Ρωμαίο ταξιδιώτη μας που κάνει την πρώτη του στάση στο αρχαίο-- λέω εγώ τώρα--Μιλάνο. Στα μισά του δρόμου κοίταξε το κύπελλό του για να βεβαιωθεί για τον προορισμό του για άλλη μια φορά. Και ναι, να! Έφτασε στο Μιλάνο. Βγάζει το κύπελλό του και το γεμίζει από την πρώτη πηγή που θα βρει και θα πιει το νερό να ξεδιψάσει. Και τώρα, όντως είναι στο Μιλάνο! Το καταλαβαίνετε; Το κύπελλο εκπληρώνει και την ταξιδιωτική του ιδιότητα και την πρακτική του. Το κύπελλο επαληθεύει αυτό που γράφει, εφόσον γέμισε με νερό από το Μιλάνο, το οποίο και ήπιε ο ταξιδιώτης. Το κύπελλο τον ταξίδεψε χωρίς λάθος στο Μιλάνο και θα εξακολουθήσει να κάνει το ίδιο για την επόμενη πόλη.

Η ίδια νοητή πράξη γίνεται και σε όλες τις πόλεις που φέρει πάνω το κύπελλο. Ο οδηγός πορείας γίνεται κτήμα του ταξιδιώτη, όταν κάθε φορά που γεμίζει το κύπελλό του σε κάθε νέο σταθμό, πίνοντας το νερό από τη πηγή είναι σαν να βάζει μέσα στο σώμα του και την πόλη αυτή για πάντα. Το ίδιο του το σώμα μεταμορφώνεται στο κύπελλο που φιλοξενεί την πληροφορία της άφιξής του στον συγκεκριμένο σταθμό.  Έτσι ίσως να αποκτάει και νόημα μία πορεία ταξιδιού, όπου και να είναι αυτό. Μου φαίνεται αδιανόητο να μη γίνεται νοητά αυτή η πράξη, όταν ο ταξιδιώτης σταματάει στην πόλη που λέει το κύπελλο και γεύεται το νερό μέσα από το κύπελλο. Πολύ απλά το κύπελλο, η γραφή, το ταξίδι, το νερό παίζουν όλα μαζί ένα ωραίο παιχνίδι.

Κάποιος θα μπορούσε να αμφισβητήσει αυτή τη «μεταφυσική»  λειτουργία και να εστιάσει απλά στην πρακτικότητα του αντικειμένου εφόσον κανείς δεν μπορεί να ξέρει, αν όντως ο ταξιδιώτης ήπιε από όλα τα μέρη νερό, πόσο μάλλον να τα επισκέφθηκε. Επειδή είναι απλά γραμμένο στο ποτήρι; Και γιατί ένα τόσο πρακτικό ζήτημα να ανάγεται σε κάτι άλλο;  

Δεν πιστεύω ότι απώτερος σκοπός του ταξιδιώτη μας είναι να δείξει στους γύρω του ότι όντως ήπιε νερό από τα μέρη που γράφει στο κύπελλό του. Δεν υπάρχει άλλωστε τρόπος να εξακριβωθεί αυτό, εκτός αν κάποιος είναι συν-ταξιδιώτης, αλλά και πάλι το κύπελλο ανήκει σε έναν μόνο ιδιοκτήτη. Κάθε φορά ο ταξιδιώτης μας φθάνει στον κόσμο που γράφει το κύπελλό του και κάθε φορά που θα πιει νερό από αυτόν τον κόσμο συμμετέχει σε ένα δρώμενο σβήνοντας τη δίψα του, σβήνοντας τον σταθμό αυτό από το κύπελλό του για να περάσει στον επόμενο σταθμό, όπου και εκεί θα πράξει το ίδιο δρώμενο. 

Όταν επέστρεφε στο σπίτι του, ο ταξιδιώτης μας έδειχνε το κύπελλό του και έλεγε σε πόσα μέρη το γέμισε και ξεδίψασε. Αλλά και γιατί οι χαραγμένοι πόλεις-σταθμοί στο κύπελλο από μόνοι τους να αποτελούν απόδειξη ότι όντως πήγε εκεί; Θεωρώ ότι είναι μία πιο προσωπική διαλλακτική σχέση μεταξύ του κύπελλου και του κατόχου του και του νερού που κανείς μας δεν μπορεί να ξέρει πού πήγε, αν όντως πήγε, τι ήπιε και αν ήπιε. Τη συμβολική εκείνη πράξη τη ξέρει μόνο ο ταξιδιωτης και μετέχει εκείνος μόνος του.

Το Άγραφο Κύπελλο 

Στο πλαίσιο αυτό, ίσως δεν είναι και εντελώς συμπτωματικό ότι και εμείς σήμερα συνήθως αγοράζουμε μία κούπα από τα μέρη που επισκεπτόμαστε, η οποία κούπα πιστοποιεί στην επιφάνειά της τη χώρα ή την πόλη που βρεθήκαμε. Στη συγκεκριμένη περίπτωση ίσως να λειτουργεί περισσότερο σαν να ενθύμιο των ταξιδιών μας, αλλά η πληροφορία εξακολουθεί να είναι ζωντανή στα μάτια μας. 

Σε κάθε μου ταξίδι σε κίνηση ή μη, με φαντάζομαι να κρατάω και εγώ ένα τέτοιο κύπελλο. Το κρατάω, ταξιδεύω, επιλέγω πού θα σταματήσω, θα πιω νερό, και σαν να ήμουν κύπελλο θα αναζητήσω την επόμενη πηγή .... με τη μόνη διαφορά ότι το κύπελλο αυτό είναι άγραφο. Ευτυχώς, το νερό της πηγής σε κάθε σταθμό παρασέρνει μαγικά κάθετι που είχε χαραχθεί μέχρι εκείνη τη στιγμή στην επιφάνεια του κυπέλλου ... για το εσωτερικό του όμως, έχω ακόμα αμφιβολίες. Allons-y!

Αρχέτυπα Εν Δράσει: Αστρολογία και το Αρχαίο Ελληνικό Θέατρο [video]

HAL 9000:

"Δουλεύω στο μέγιστο των δυνατοτήτων μου, 

το οποίο νομίζω είναι το μόνο 

που κάθε συνειδητή οντότητα 

μπορεί ποτέ να ελπίζει να κάνει."

~~~"2001:Η Οδύσσεια του Διαστήματος" [1968]

Στο βίντεο που ακολουθεί μπορείτε να παρακολουθήσετε την εισήγησή μου  στο πλαίσιο της εκδήλωσης που διοργάνωσαν οι "Φίλοι Αστρολογίας Ελλάδας" με θέμα "Αστρολογία και Αρχέτυπα" στις 10 Μαΐου, 2015. Το θέμα της ομιλίας μου ήταν "Αρχέτυπα εν Δράσει: Αστρολογία και το Αρχαίο Ελληνικό Θέατρο." Ακολουθεί μία περίληψη της εισήγησής μου και το βίντεο.

Περίληψη: Γνωρίζουμε ότι μέσα στο πέρασμα του χρόνου ο άνθρωπος επέλεξε κατεξοχήν το χώρο της τέχνης για να μιλήσει και να βιώσει τα Αρχέτυπα. Στην αρχαία Ελλάδα το ρόλο αυτού του ενδιάμεσου έπαιξε το θέατρο, και συγκεκριμένα η τραγωδία. Από τη στιγμή που γεννήθηκε η τραγωδία ανέπτυξε έντονους δεσμούς με τους μυθολογικούς κύκλους και τις ηρωικές γενεαλογίες, από όπου και οι ποιητές εμπνεύστηκαν τις υποθέσεις τους. Συνειδητά ή ασυνείδητα οι αρχαίοι τραγωδοί μέσα από τα έργα τους αιχμαλώτισαν με έναν μοναδικό τρόπο τη λειτουργία των Αρχετύπων και τον τρόπο που αυτά αποκρυσταλλώθηκαν στο μύθο. Η Αστρολογία αποτελεί έναν διαφορετικό δρόμο, που όμως και αυτός αναζητά και μελετά σε βάθος την ίδια πανανθρώπινη αλήθεια που εκφράζουν τα Αρχέτυπα μέσα από τις κινήσεις των ουρανίων σωμάτων. Στην ομιλία, λοιπόν αυτή θα εξετάσω τον τρόπο που το αρχαίο Ελληνικό θέατρο κατάφερε να συνθέσει αυτούς τους διαφορετικούς δρόμους, της υποκριτικής και της Αστρολογίας, καθώς οι αρχετυπικοί ρόλοι που παίζουν οι ηθοποιοί επί σκηνής συσχετίζονται άμεσα με τα αρχέτυπα που έχουν συνδεθεί με τους πλανήτες.

Στην εκδήλωση για την Αστρολογία και τα Αρχέτυπα που διοργάνωσαν οι "Φίλοι Αστρολογίας Ελλάδας" μίλησαν επίσης οι :

      - Νικομίνα Αντουλινάκη: Σύμβουλος Προσωπικής Ανάπτυξης
      - Κώστας Γραβάνης: Ειδικός Στατιστικής, Ερευνητής Αστρολογίας
      - Κώστας Φέρρης: Σκηνοθέτης, Ερευνητής Αστρολογίας

Στα παρακάτω links μπορείτε να παρακολουθήσετε και τις δικές τους εισηγήσεις:

https://www.youtube.com/watch?v=kqmKryG1cLk

https://www.youtube.com/watch?v=ECB7Xm7kwRM

Μετρώντας τα Αμέτρητα Αστέρια και Άλλα Αδύνατα.

"Αν μπορείς να μετρήσεις τα φύλλα των δέντρων
ή τα αφρισμένα κύματα της αδάμαστης θάλασσας,
τότε σε σένα μοναχά θα εμπιστευτώ
πόσους έρωτες γνώρισα".

~~~Ανακρεόντεια, Ωδή 32

Πόσοι από εμάς έχουν προσπαθήσει να μετρήσουν τα αστέρια δείχνοντας ψηλά στον ουρανό και αυτόματα κάποιος να μας αποθαρρύνει γιατί θεωρείται γρουσουζιά; Μήπως όμως πίσω από αυτή την πρόληψη κρύβεται και κάτι διαφορετικό; Μήπως η προσπάθεια να μετρήσει κάποιος τα αμέτρητα αστέρια είναι κάτι που προσβάλλει κάποιον άγραφο συμπαντικό νόμο που υπαγορεύει ότι κάποια πράγματα είναι αδύνατο να μετρηθούν; Από αυτό το μοτίβο της μέτρησης του αδύνατου δεν ξεφεύγει ούτε καν ο Διάβολος, καθώς όπως θα δούμε παρακάτω, υποβάλλοντάς τον σε μία τέτοια πράξη, να μετρήσει δηλαδή αμέτρητα πράγματα αποτυγχάνει. Ας αναλύσουμε, λοιπόν πώς το μοτίβο αυτό συνδέεται με αφηγήσεις από τη μυθολογία, τα παραμύθια, αλλά και την παράδοση. 

Το "Αδύνατο" στην Αρχαία Ελληνική Λογοτεχνία.

Πράξεις που αφορούν τη καταμέτρηση πραγμάτων όπως αστέρια, κόκκοι άμμου, βότσαλα, ανθισμένα λουλούδια, θαλάσσια κύματα, ζώα του ουρανού και της θάλασσας κτλ. είναι γνωστός λογοτεχνικός τόπος στις αρχαίες Ελληνικές και Λατινικές αφηγήσεις (κυρίως στην ποίηση), και στυλιστικά περιγράφεται ως "αδύνατο." Πίσω από το μοτίβο του "αδύνατου" αυτό που εκφράζεται πραγματικά είναι η έννοια της αιωνιότητας όσον αφορά την κίνηση των ουρανίων σωμάτων, τη ροή των υδάτων και τη κίνηση των κυμάτων που σκάνε στην ακτή, την ανθοφορία και τη καρποφορία στη φύση, το ίδιο το περιβάλλον που μοιράζεται ο άνθρωπος με τα ζώα. Εκφράσεις στο λόγο που περιγράφουν την υπερβολή μέσα στο πλαίσιο του "αδύνατου" είναι συχνές σε πολλές γλώσσες και συνήθως έχουν έναν παροιμειώδη χαρακτήρα. Οι ρίζες τους μπορεί να μην είναι ξεκάθαρες αλλά μέσα από τα παραδείγματα καταλαβαίνουμε ότι συνδέεονται με τον προφορικό, καθημερινό λόγο σαν μέρος μίας λαϊκής σοφίας, η οποία πηγάζει από την παρατήρηση της φύσης και των νόμων της. 

"Ούτε για όλα τα φύλλα του Κόσμου"

 

Μία τέτοια εικόνα χρησιμοποιείται και στην Ιλιάδα από τον Όμηρο για να περιγράψει το πείσμα του Αχιλλέα στο πρόσωπο του Αγαμέμνωνα. Ο ήρωας αρνείται με πάθος τα δώρα που του προσφέρει ο Αγαμέμνωνας σε μία προσπάθεια συμφιλίωσης, λέγοντας ότι ακόμα και αν του προσφέρει τόσα δώρα σε αριθμό όση είναι η σκόνη της γης ή η άμμος της θάλασσας, εκείνος θα παραμείνει αμετακίνητος στην απόφασή του να απέχει από τη μάχη. [Ομήρου Ιλιάδα, Ι 385-386]. Με μία "αδύνατη εικόνα" και η θεά Ίριδα αναφέρεται στα αμέτρητα στρατεύματα των Αχαιών που πορεύονται εναντίον της Τροίας: "Πήρα μέρος σε πολλές μάχες ως τώρα, ποτέ όμως, ως τώρα δεν έχω δει τέτοιο και τόσο στρατό, γιατί μοιάζουν απαράλλαχτα με φύλλα και με την άμμο, καθώς προχωρούν στον κάμπο προς την πόλη μας, για να πολεμήσουν." [Ομήρου Ιλιάδα, Β 799-801] 

" 'Ἀμμον μετρεῖν"

Μία άλλη έκφραση για να δηλώσει το ανέφικτο είναι η παροιμία που αναφέρει και ο Ζηνόβιος, "μετράω την άμμο" [CPG, 1:27], η οποία φαίνεται ότι επιβίωσε και στη δημοτική ποίηση μέσω της έκφρασης "Να κάθομαι να ξεμετρώ κουκί κουκί την άμμο". Στη κωμωδία του Αριστοφάνη, Ἀχαρνῆς ο πρωταγωνιστής Δικαιόπολις για να περιγράψει τα αμέτρητα βάσανά του χρησιμοποιεί τη λέξη "ψαμμακοσιογάργαρα". Έτσι η λέξη "'άμμος/ψάμμος" μετατρέπεται στο αριθμητικό "ψαμμακόσιος" για να δηλώσει την ιδέα της πληθώρας των κόκκων της άμμου. [Αριστοφάνους Ἀχαρνῆς, 3]. Το ίδιο μοτίβο αναπαράγεται και στην εβραϊκή παράδοση για να δηλώσει τους αναρίθμητους απογόνους της γενιάς του Αβραάμ, η οποία παρομοιάζεται με την άμμο της γης. Ο θεός διαβεβαιώνει τον Αβραάμ ότι,  αν κάποιος καταφέρει να μετρήσει τους κόκκους της άμμου, τότε θα έχει μετρήσει και τους απογόνους του. [Γένεση, 13: 14-16] 

"Εύρηκα, όλες τις άμμους του Σύμπαντος!" 

Παρόλο αυτά, η ιστορία του ανέφικτου μετρήματος έχει και τον τολμηρό της. Ο Αρχιμήδης στο έργο του Ψαμμίτης, όχι μόνο απορρίπτει την ιδέα ότι όλη η άμμος του κόσμου είναι αμέτρητη και δεν γίνεται να εκφραστεί αριθμητικά, αλλά υποστηρίζει ότι μπορεί να υπολογίσει ακριβώς τον αριθμό της. Και μάλιστα, όχι μόνο μπορεί να μετρήσει την άμμο που υπάρχει στη πόλη που ζει, τις Συρακούσες, όχι μόνο αυτή που υπάρχει σε όλη τη Σικελία, όχι μόνο αυτή που χρειάζεται για να καλύψει τη Γη, αλλά γνωρίζει με ακρίβεια την ποσότητα που είναι ικανή να γεμίσει ολόκληρο το Σύμπαν. Μετά από υπολογισμούς καταλήγει στο 10⁶³ ως τον αριθμό κόκκων άμμου που θα γέμιζε μία σφαίρα στο μέγεθος του σύμπαντος. 

"Της Άμμου τα Αστέρια και τα Κύματα"

Άμμος και αστέρια συχνά αναφέρονται σαν ζευγάρι δύο πραγμάτων που είναι αδύνατο να μετρηθούν. Ο Λατίνος ποιητής Κάτουλλος απαντάει στην ερωμένη του να του δώσει τόσα φιλιά όση η άμμος της Λιβύης και τα αστέρια του ουρανού. [Catullus, Carmina 7]. Στον Ευθύδημο επίσης του Πλάτωνα, ένα από τα πρόσωπα ζητάει από τους συνομιλητές του να του απαριθμήσουν πόσα αστέρια και πόσοι κόκκοι άμμου υπάρχουν, αμφισβητώντας με αυτόν τον τρόπο ότι οι σοφοί γνωρίζουν τα πάντα. [Πλάτων, Ευθύδημος 294b].

Παροιμιώδης έκφραση που αναφέρεται τόσο στο μάταιο, αλλά όσο και στο ανέφικτο της πράξης είναι το μέτρημα των κυμάτων της θάλασσας. Οι παροιμιογράφοι Ζηνόβιος και Διογενειανός χρησιμοποιούν την έκφραση "πιο ανόητος από τον Κόροιβο" για αναφερθούν σε κάποιον που ξόδευε άσκοπα το χρόνο του προσπαθώντας να μετρήσει τα κύματα [CPG 1:101; 262]. Ο Πλούταρχος στη λίστα που δίνει με εκφράσεις που περιγράφουν το αδύνατο επίσης συμπεριλαμβάνει τη φράση "μετράς κύματα". [Πλούταρχος, Ἐκλογὴ περὶ τῶν ἀδυνάτων 17] Σε μία ιστορία του Αισώπου που αναφέρει ο Λουκιανός περιγράφεται κάποιος που καθόταν στην παραλία, μετρούσε τα κύματα, αλλά στην πορεία έχασε το μέτρημα και νευρίασε. Τότε μία αλεπού τον πλησίασε και του είπε ότι θα πρέπει να ξεχάσει όσα ήδη είχε μετρήσει και να ξεκινήσει από την αρχή. [Λουκιανού, Περί αιρέσεων ή Ερμότιμος 84] Μέσα στο διδακτικό πλαίσιο αυτής της ιστορίας δηλαδή, όταν κάποιος προσκολλάται ανώφελα στο παρελθόν και σε αυτό που δεν μπορεί να ελέγξει, διακρίνουμε και πάλι το αφηγηματικό μοτίβο μίας αδύνατης πράξης. 

"Θεοί αεί μετρούν"

Σε αντίθεση με το Διάβολο της χριστιανικής παράδοσης, όπως θα δούμε παρακάτω, οι αρχαίοι θεοί τα καταφέρνουν μία χαρά όταν πρόκειται να μετρήσουν τα αμέτρητα. Σε μία από τις ωδές του Πινδάρου ο κένταυρος Χείρωνας σημειώνει ότι ο θεός Απόλλωνας γνωρίζει πόσα φύλλα δημιουργεί η φύση κάθε άνοιξη και και πόσοι κόκκοι άμμου διασκορπίζονται στη θάλασσα και τους ποταμούς από τα κύματα και τους ανέμους. [Πίνδαρος, Πυθ. 9.46-47] Μέσα στο ίδιο πνεύμα είναι και η παραπάνω αναφορά από τη Γένεση με το θεό να υπονοεί ότι γνωρίζει τον αριθμό των απογόνων του Αβραάμ, άρα και την ποσότητα της άμμου στον κόσμο.

"Όταν ο Διάβολος δεν ξέρει να μετράει" 

Στη λαϊκή χριστιανική παράδοση εκτός από τους θνητούς φαίνεται πως και ο διάβολος δεν τα καταφέρνει στο αδύνατο μέτρημα. Το αφηγηματικό μοτίβο τέτοιων ιστοριών παρουσιάζει κάποιον που πουλάει τη ψυχή του στο διάβολο σε αντάλλαγμα των υπηρεσιών του. Μετά ο πρώτος ξανακερδίζει πίσω τη ψυχή του, βάζοντας στο δεύτερο μία ή περισσότερες δοκιμασίες μετρήματος, τις οποίες αδυνατεί να φέρει εις πέρας. Μία δημοφιλής δοκιμασία εκτός από όσες αναφέρθηκαν είναι το μέτρημα των φύλλων της χλόης. Ένα κείμενο μάλιστα από την αγγλική αφηγηματική παράδοση αναφέρει τρεις τρόπους που μπορεί κάποιος να ξορκίσει το διάβολο με το να τον βάλει ακριβώς να μετρήσει αδύνατα πράγματα ή να εκτελέσει ανέφικτες πράξεις: να μετρήσει τις σταγόνες της βροχής πάνω σε έναν θάμνο και τους σπόρους καλαμποκιού σε ένα χωράφι, και να στρίψει σαν το σκοινί την άμμο, να την ξεπλύνει σε ένα ποτάμι χωρίς όμως να χαθεί κανένας κόκκος της. 

Το ενδιαφέρον είναι ότι σε κάποιες ιστορίες ο διάβολος τα καταφέρνει χωρίς πρόβλημα στην καταμέτρηση, αλλά εκεί που βγαίνει ηττημένος είναι όταν πρέπει να "μετρήσει το λόγο του θεού." Σε μία άλλη λοιπόν αφήγηση, ενώ πετυχημένα μετράει τα φύλλα του γρασιδιού μιας περιοχής και τη σκόνη της, εκεί που τα βρίσκει σκούρα είναι να πει πόσα γράμματα υπάρχουν στην Αγία Γραφή που ανήκε στην τοπική ενορία. Στην περίπτωση αυτή αναγκάζεται να αποχωρήσει μετά από αυτή τη αποτυχία. 

"Κράτα τη Βίβλο κοντά στο κρεβάτι σου"

Η χρήση ενός ιερού βιβλίου όπως μόλις περιγράψαμε για να ξορκίσει ανεπιθύμητους επισκέπτες, οι οποιοι εμφανίζονται συνήθως την ώρα του ύπνου, συναντάται συχνά στις παραδόσεις. Προλήψεις λοιπόν της αμερικανικής ηπείρου συμβουλεύουν πάντα να υπάρχει κοντά στο κρεβάτι μία Βίβλος ή ένα άλλο θρησκευτικό βιβλίο γιατί σε περίπτωση που εμφανιστεί είτε ο διάβολος, είτε μία μάγισσα ο πιστός μπορεί να τους θέσει τη δοκιμασία να μετρήσουν τις λέξεις. Όλα τα κακόβουλα αυτά πλάσματα θα αποτύχουν παταγωδώς, αφού δεν θα μπορέσουν να συνεχίσουν το μέτρημα κάθε φορά που θα συναντούν το όνομα του "Κυρίου." Στις μεσο-δυτικές πολιτείες και στον αμερικανικό Νότο, μέσα στο ίδιο πλαίσιο αναφέρεται η πρόληψη ότι είναι τυχερός κάποιος να έχει δίπλα του μία εφημερίδα, όταν κοιμάται. Ο όγκος της καθημερινής πληροφορίας και των λέξεων θα λειτουργήσουν αποτρεπτικά στο να βλάψει ο "δαίμων του τυπογραφείου" τον άνθρωπο, εφόσον και πάλι είναι ανέφικτο να μετρήσει κάθε μία λέξη. Φαίνεται, λοιπόν ότι το μοτίβο της αποτυχημένης καταμέτρησης πραγμάτων από το διάβολο και τους φίλους του συνδέεται με αυτόν τον τρόπο με τις πρωϊμότερες αφηγήσεις του αδύνατου που αναφέρθηκαν παραπάνω. 

"Πάμε Στοίχημα;"

Αν και απο τις αρχαίες πηγές δεν γνωρίζουμε ανάλογη ιστορία, ωστόσο συναντάμε το μοτίβο της σύναψης μίας συμφωνίας μεταξύ δύο μερών για κάτι εξωπραγματικό, η οποία λύεται όταν δεν εκπληρωθούν οι συμφωνημένες δοκιμασίες. Στην Αισώπεια παράδοση έχουμε την ιστορία του φιλοσόφου Ξάνθου, ο οποίος έβαλε στοίχημα με τους φίλους του ένα δαχτυλίδι, ότι μπορεί να πιει όλη τη θάλασσα, χωρίς όμως τους ποταμούς που χύνονται σε αυτή. Ως αντιπρόταση για αυτή τη δοκιμασία, οι φίλοι του έπρεπε να πρώτα να σταματήσουν τη ροή των ποταμών. Και αφού αυτό ήταν ανέφτικτο, το στοίχημα ακυρώθηκε. Στην ιστορία αυτή βλέπουμε ότι από τη στιγμή που το πρώτο πρόσωπο της συμφωνίας αναλαμβάνει μία ανέφικτη δοκιμασία, με τη σειρά του δίνει μία εξίσου ανέφικτη δοκιμασία σαν προϋπόθεση στο δεύτερο πρόσωπο. Η συμφωνία λύνεται γιατί είναι αδύνατο να πραγματοποιηθεί η προϋπόθεση. Με λίγα λόγια, όπως ο πρωταγωνιστής αποφεύγει να χάσει το στοίχημα δίνοντας στον ανταγωνιστή του μία δοκιμασία αδύνατη, κατά τον ίδιο τρόπο και ο πιστός στη χριστιανική παράδοση διαφεύγει από τα δίχτυα του διαβόλου ή από την οποιαδήποτε συμφωνία τον δένει μαζί του, αναθέτοντάς του κάτι ακατόρθωτο για τη φύση του. 

"Στο περιγιάλι το κρυφό ζει το αδύνατο"

Ο  Arthur C. Clarke είχε πει ότι "ο μόνος τρόπος να ανακαλύψουμε 

τα όρια του δυνατού
είναι να τα ξεπεράσουμε
και να πάμε στην περιοχή του αδύνατου". Τι είναι αυτό άραγε που φοβίζει τον άνθρωπο να μετρήσει ξανά τα αστέρια και  την άμμο στη θάλασσα. Γιατί βιώνει την "Άρνηση" να μπει ξανά στο περιγιάλι το κρυφό". Ο ποιητής αναφέρει ότι σβήστηκε η γραφή, αλλά μήπως το γεγονός αυτό δεν είναι τίποτα άλλο από τον ίδιο τον άνεμο που προσπάθησε κάποτε να μετρήσει την άμμο; 

Ο Αριστοτέλης στο έργο του Μετεωρολογικά αναφέρει ότι στην εποχή του, όσοι μελετούσαν τα φαινόμενα των ουρανών τη νύχτα μπορούσαν να δουν την αντανάκλαση του γαλαξία μας πάνω στην επιφάνεια του νερού. [Ι.345b 25]. Σήμερα αυτό για εμάς είναι ένα αδύνατο. Παραμένει όμως ακόμα δυνατό  να ιππεύσουμε με πόθο και πάθος ένα από τα κύματα του χρόνου. Και αυτό γίνεται μόνο μετρώντας τα αδύνατα λάθη. 

Βιβλιογραφία:
~Canter, H.V., "The figure Adynaton in Greek and Latin Poetry," The American Journal of Philology 51.1 (1930) 32-41.
~CPG=Corpus Paroemiographorum Graecorum.
~Hansen, W., Ariadne's Thread: A Guide to International Tales Found in Classical Literature [2002].
~Hayes, K.J., Folklore and Book Culture [1997].
~Rowe, G.O., "The Adynaton as a Stylistic Device," The American Journal of Philology 86.4  (1965) 387-396.
~Sifakis, G.M., "Homeric Survivals in the Medieval and Modern Greek Folksong Tradition?" Greece & Rome, 39.2 (1992) 139-154.
~Σαραντάκος, Δ., "Λέξεις στην Άμμο" από  https://sarantakos.wordpress.com/2012/06/20/ammo/

 

Τα "Λόγια του Πάγου" και ο Φανταστικός Πολικός Κόσμος του Αντιφάνη.

"Θα έπρεπε να είχαμε προβλέψει από την αρχή

το πόσο ακατανίκητη είναι η ανθρώπινη περιέργεια ..."

~~~H.P.Lovecraft, Στα Βουνά της Τρέλας

Είναι γνωστό ότι το αυτί του ανθρώπου είναι εξαιρετικά ευαίσθητο στο να συλλαμβάνει ήχους, όχι όμως σε όλο τους το φάσμα. Παρόλο  την εγγενή αυτή αδυναμία δεν λείπουν εκείνοι που πειραματίζονται με ασυνήθιστους ήχους, όπως εκείνοι που παράγονται από τη μοριακή μουσική. Η μουσική αυτή δεν είναι γραμμένη σε νότες, αλλά βασίζεται  στις μοριακές γονιδιακές ακολουθίες, θεωρώντας ότι το μυαλό ενός ανθρώπου μπορεί να αντιληφθεί ήχους και μουσικά κομμάτια σε υψηλότερα και διαφορετικά επίπεδα. Προκαλεί μία έκπληξη το γεγονός ότι το να παραχθεί ήχος μέσα από τη δόνηση μίας φαινομενικά "βουβής" ύλης δεν είναι μία προσδοκία της τεχνολογικής εποχής που ζούμε, αλλά με κάποιο τρόπο έχει τις ρίζες της σε μυθολογικές αφηγήσεις της αρχαιότητας. Αναφερόμαστε σε μύθους που αφορούν κυρίως παγωμένους κόσμους και πολιτείες, όπου σύμφωνα με την παράδοση ο χώρος κατακλίζεται από ανεξίτηλες, άηχες φωνές και ήχους, οι οποίες αναμένουν να γίνουν ακουστές από το σωστό πρόσωπο (ή προσωποποίηση) την κατάλληλη χρονική στιγμή, ή από ένα προνομιούχο πρόσωπο που έχει στα χέρια του το κατάλληλο μέσο για να ακροαστεί. 

Λόγια Παγωμένα ...  Λόγια Σιωπηλά

Στον αφηγηματικό πυρήνα των  απίθανων διηγήσεων που αφορούν παγωμένους κόσμους και ήχους κυριαρχεί ένα τόσο σφοδρό ψύχος και κάθε λέξη που αρθρώνεται ή κάθε ήχος που παράγεται παγώνει ακαριαία.  Για να ξαναζωντανέψουν αυτοί οι ήχοι και να ακουστούν, χρειάζεται κυριολεκτικά να ξεπαγώσουν, είτε με τη χρήση της φωτιάς, είτε με την έλευση πιο θερμών εποχών.

Μία από τις πιο γνωστές  ιστορίες με τέτοιο περιεχόμενο, είναι ένα επεισόδιο που περιγράφεται στις "Περιπέτειες του Βαρώνου Μυνχάουζεν". Ο εκκεντρικός, λοιπόν βαρώνος αφηγείται ότι σε ένα από τα ταξίδια του στο παγωμένο τοπίο της Ρωσίας, έδωσε εντολή στον οδηγό της άμαξάς του να φυσήξει μέσα από τη σάλπιγγά του δίνοντας ένα προειδοποιητικό ηχητικό σήμα στους μελλοντικούς ταξιδιώτες, ώστε να μην κλείσουν ένα στενό πέρασμα. Εκείνος φύσηξε με όλη του τη δύναμη, αλλά ήχος δεν έβγαινε. Αργότερα, όταν η παρέα έφθασε σε ένα πανδοχείο ο οδηγός κρέμασε τη σάλπιγγα δίπλα από το τζάκι. Αμέσως αυτή φαίνεται πως ξεπάγωσε και άρχισε να παράγει όλες τις παγωμένες μελωδίες που ήταν αποθηκευμένες μέσα της χωρίς καν ο οδηγός να χρειαστεί να τη φυσήξει. 

Ο Παγωμένος Κόσμος του Αντιφάνη

Η πρώτη ιστορία ενός τόσο ψυχρού κόσμου που παγώνει κάθε παραγόμενο ήχο συναντάται στο έργο του Πλουτάρχου "Ηθικά". Γίνεται λόγος, λοιπόν, για κάποιον Αντιφάνη ο οποίος υποστήριζε ότι "υπάρχει μία συγκεκριμένη πόλη [δεν την ονοματίζει] όπου εξαιτίας του έντονου ψύχους, όλες οι λέξεις παγώνουν με το που θα τις προφέρει κάποιος. Κατόπιν με τον ερχομό του καλοκαιριού, οι λέξεις ξεπαγώνουν και οι ανθρωποι ακούν αυτά που είχαν εκφράσει κατά τη διάρκεια του χειμώνα." [Ηθικά, 79Α] Παρακάτω, θα αναφέρουμε και μία σειρά άλλων λογοτεχνικών παραδειγμάτων που δείχνουν ότι η αφήγηση αυτή εξακολούθησε να είναι αρκετά ζωντανή και αργότερα. Ο Πλούταρχος συνδέει την ιστορία των παγωμένων λέξεων με το τρόπο που οι μαθητές του Πλάτωνα μάθαιναν εξ ακοής τη φιλοσοφία του. Όπως ο φανταστικός ψυχρός κόσμος πάγωνε κάθε λέξη, έτσι και η ανωριμότητα των μαθητών εμπόδιζε την πλατωνική διδασκαλία να ωριμάσει και να βρει εκείνη τη ζέστη που θα την έκανε να ξεπαγώσει, ώστε να γίνει η φιλοσοφία κτήμα τους. Οι λέξεις υπήρχαν, με τη διαφορά ότι δεν πάλλονταν στις καρδιές τους, όπως ένας ήχος πάλλεται στο τύμπανο ενός αυτιού και γίνεται αντιληπτός.
Αξίζει να σημειωθεί, ότι αυτός ο Αντιφάνης, τον οποίο οι μελετητές έχουν ταυτίσει με τον Αντιφάνη από τη Θρακική Βέργη φαίνεται πως συνδέεται με την παράδοση των παραδοξολόγων και της παραδοξολογίας αντίστοιχα, ενός ξεχωριστού λογοτεχνικού είδους της αρχαιότητας με παραδείγματα ήδη από τον 4ο αι. π.Κ.Ε., που κατέγραφε την εμφάνιση παράξενων εμπειριών και φαινομένων στον φυσικο κόσμο. Μάλιστα το επίθετο "βεργαίος" κατέληξε να περιγράφει ανάμεσα στα άλλα αυτόν που ψεύδεται και είναι μυθομανής, ενώ ο Στράβωνας στο έργο του μνημονεύει τον Αντιφάνη μαζί με τον Πυθέα και τον Ευήμερο σαν αναξιόπιστους για τις αφηγήσεις τους που αφορούν φανταστικούς κόσμους και ταξίδια [Γεωγραφικά 2.4.2] Με λίγα λόγια θα λέγαμε ότι η παράδοση της παραδοξογραφίας αποτέλεσε τον πρόδρομο για όλους εκείνους που στο μέλλον ασχολήθηκαν και ασχολούνται σήμερα με τη μελέτη του Αγνώστου και του Μεταφυσικού. 

Αν λοιπόν, αυτός ο Αντιφάνης που αναφέρεται στον Πλούταρχο είναι το ίδιο πρόσωπο από όπου ο μυθιστοριογράφος Αντώνιος Διογένης εμπνεύστηκε για το έργο του "Των υπέρ Θούλην απίστων λόγοι, κδ' " [δηλ. Οι απίστευτες αφηγήσεις για τη Θούλη σε 24 βιβλία], τότε πολύ πιθανόν ο Αντιφάνης της Βέργης να ήταν και ο συγγραφέας κάποιου χαμένου για εμάς έργου που να αφορούσε κάποιο φανταστικό ταξίδι στις παγωμένες χώρες του Βορρά.

Όταν οι Παγωμένοι Μύθοι ξεπαγώνουν ... 
Είναι γεγονός ότι το έργο του Πλουτάρχου ήταν ένα από τα πολυδιαβασμένα συγγράμματα την εποχή της Αναγέννησης, και έτσι δεν προκαλεί ιδιαίτερη έκπληξη ότι το μοτίβο των άηχων παγωμένων λέξεων βρήκε ένα ζεστό περιβάλλον για να "ξεπαγώσει" μέσα στη μεταγενέστερη ευρωπαϊκή λογοτεχνία του φανταστικού. Ενώ στο παράδειγμα του βαρώνου Μυνχάουζεν είδαμε τον ήχο να παγώνει ακαριαία μέσα σε ένα αντικείμενο, μία σάλπιγγα υπάρχουν παραδείγματα όπου το ίδιο το πολικό τοπίο γίνεται η φυλακή των ήχων και των λέξεων. 

Στο έργο του Γάλλου συγγραφέα και γιατρού της Αναγέννησης Φρανσουά Ραμπελαί [François Rabelais], "Πανταγκρυέλ και Γαργαντούας" περιγράφεται μία αρκετά παράξενη θάλασσα που συναντούν οι ήρωες του έργου κατά τη διάρκεια του ταξιδιού τους, θυμίζοντας αρκετά στην αφήγηση τόσο την Οδύσσεια, όσο και τις περιπέτειες των Αργοναυτών. Στα νερά, λοιπόν, της Παγωμένης Θάλασσας μαθαίνουμε ότι τον τελευταίο χειμώνα είχε γίνει μία σπουδαία και αιματηρή μάχη μεταξύ των Αριμασπών και των Νεφελιβατών. Για κάποιο λόγο η παρουσία του Πανταγκρυέλ και του υπηρέτη του έκαναν τις παγωμένες λέξεις και ήχους από αυτή τη μάχη να ακουστούν ξανά: " ... τότε οι λέξεις και τα βογγυτά των ανδρών και των γυναικών, ο ήχος από τα τσεκούρια της μάχης που έσκιζαν πελεκιτά τον αέρα, ο θόρυβος από τα τραντάγματα και τα χτυπήματα των όπλων και της ιπποσκευής, τα χλιμιντρίσματα των αλόγων και όλο το πολεμικό πανδαιμόνιο του θορύβου της μάχης πάγωσε στον αέρα. Και τώρα, στηξν εποχή ηρεμίας και ζεστασιάς του καιρού που διαδέχθηκε τη σφοδρότητα του χειμώνα, έκανε τις λέξεις να λιώσουν και να ακουστούν." 

Ο Πανταγκρυέλ ενώ βιώνει αυτή την παράξενη εμπειρία, θυμάται τα λόγια του Αριστοτέλη για την ύπαρξη κόσμων στον Όμηρο που είναι σε μία διαρκή κίνηση, ακόμα και σε πτήση. Θυμάται επίσης τα λόγια του  που συνδέουν τις παγωμένες λέξεις με την πλατωνική φιλοσοφία, αλλά αναρωτιέται κατά πόσο ο κόσμος που συναντησαν είναι αυτός ο μυστηριώδης πολικός κόσμος που περιγράφει ο Αντιφάνης, όπου οι λέξεις ξεπαγώνουν. Κάποιες από τις λέξεις που ακούστηκαν σε αυτή τη θρυλική μάχη ο ήρωας βρίσκει πάνω στο κατάστρωμα του πλοίου, οι οποίες δεν είχαν ξεπαγώσει,  γιατί όπως αναφέρει του ακούγονταν και του ήταν άγνωστες. Μάλιστα, ένα από τα μέλη του πληρώματος προτείνει στον Πανταγκρυέλ να κρατήσουν αυτές τις λέξεις σαν σουβενίρ, διατηρώντας αυτές, όπως παραδοσιακά διατηρούσαν τότε τον πάγο: "μέσα σε λάδι και καθαρό άχυρο." Εκείνος όμως φαίνεται να είναι άκαμπτος ως προς το θέμα αυτό, σημειώνοντας ότι είναι απερισκεψία να μαζέψουν ενθύμια από κάτι που δεν τους άρεσε να έχουν.

Από τον Παγωμένο Κόσμο στα Αστέρια

Η αφήγηση του Ραμπελαί για τις παγωμένες λέξεις μέσα στο χρόνο--κυριολεκτικά και μεταφορικά--πέρα από το γεγονός ότι επιβεβαιώνει μία ζωντανή σύνδεση με την κλασσική λογοτεχνία της αρχαιότητας στα πλαίσια της μεταγενέστερης φανταστικής διήγησης συνδέεται και με το ουράνιο στερέωμα, όχι μάλλον τυχαία, αν σκεφτούμε τη σχέση που υπάρχει με τον προσανατολισμό εν πλω. Στο τέλος του κεφαλαίου ο Πανταγκρυέλ αναρωτιέται αν η περίεργη αυτή εμπειρία συνδέεται με το μύθο του Ορφέα και της λύρας του. Σύμφωνα με το μύθο, όταν ο Ορφέας διαμελίστηκε από τις γυναίκες της Θράκης [θυμηθείτε ότι ο Αντιφάνης κατάγεται από αυτή την περιοχή!] το κεφάλι του και η λύρα του δεν σταμάτησαν το τραγούδι. Κατά κάποιο τρόπο, όπως ο πάγος νεκρώνει την κάθε κίνηση, τον κάθε παλμό και την παραγωγή ήχου, αλλά μαγικά ενδέχεται να "ξεπαγώσει", έτσι το κεφάλι του Ορφέα αποκομμένο από το σώμα του και η λύρα του αποσπασμένη από τα χέρια του, ενώ στερούνται ζωτικής ενέργειας, μαγικά αναπαράγουν ξανά και ανασταίνουν μέσα τους τον ήχο , όταν καταλήγουν από το ψυχρό κλίμα της Θράκης στις θερμότερες ακτές της Λέσβου. Αστρονομικά υπάρχει μία εξαιρετική σύμπτωση εδώ, αφού σήμερα ο αστερισμός της Λύρας είναι ορατός από το βόρειο ημισφαίριο, όταν ο καιρός γίνεται πιο θερμός κατά τη διάρκεια της άνοιξης και έως το φθινόπωρο. Θα λέγαμε δηλαδή ότι κατά κάποιο τρόπο παράγει το μυστικό του "ήχο" και τον ακούμε βλέποντάς τον όταν "ξεπαγώνει ο ουρανός."

Η Αιωνιότητα των Παγωμένων Λέξεων

Το αφηγηματικό μοτίβο των παγωμένων λέξεων συναντάται σε πάρα πολλούς μύθους και παραδόσεις ανά τον κόσμο. Χαρακτηριστικά σε ένα παραμύθι από τον Καναδά ένας αγρότης βγήκε ένα πολύ κρύο πρωινό για να μαζέψει το κοπάδι του από γουρούνια, αλλά ήταν τόσο δριμύ το ψύχος που οι λέξεις του πάγωσαν. Τα γουρούνια επέστρεψαν στο αφεντικό τους την άνοιξη, όταν ο ζεστός καιρός είχε ξεπαγώσει το κάλεσμα. Σε άλλα παραδείγματα, οι παγωμένες λέξεις περιγράφονται σαν μικρές παγωμένες σφαίρες που πέφτουν από τα στόματα των ομιλητών, οι οποίοι τις συγκεντρώνουν και τις ξεπαγώνουν γύρω από μία φωτιά. Προβλήματα επίσης φαίνεται να δημιουργούται σε άλλες περιπτώσεις και στο ξεπάγωμα των λέξεων, αφού δεν υπάρχει συγχρονισμός. Σε φολκλορικές αφηγήσεις από την Αμερική αναφέρεται ότι κατά τη διάρκεια ενός πολύ ψυχρού χειμώνα, ένας ξυλοκόπος θέλησε να επικοινωνήσει με την οικογένειά του. Βγήκε έξω και άρχισε να μιλάει μέσα στο έντονο κρύο, τα λόγια του στεροποιήθηκαν σε κομμάτια πάγου, τα συγκέντρωσε και τα έστειλε όπως μία συνηθισμένη επιστολή. Οι δικοί του έλαβαν το μηνυμά του, όχι περιμένοντας την άνοιξη, αλλά ξεπαγώνοντας τα κομμάτια στη φωτιά. Αν και δεν μπορούμε να υποστηρίξουμε με σιγουριά ότι όλες οι μετέπειτα ανάλογες αφηγήσεις ανάγονται στην αφηγηματική παράδοση του Αντιφάνη, εκτός αν αναφέρεται ξεκάθαρα όπως το παράδειγμα στο έργο του Ραμπελαί, ο βασικός πυρήνας παραμένει ο ίδιος για τον τρόπο που βουβαίνονται φωνές και ήχοι στους παγωμένους και μυστηριώδεις κόσμους και στον τρόπο που αυτές ξεπαγώνουν. 

Ήχοι Αιώνιοι και Μακρινοί, αλλά Βουβά Ηχηροί.

Για τους Πυθαγορείους υπήρχαν και κάποιοι άλλοι ήχοι που ήταν φαινομενικά βουβοί και αφορούσαν τις κινήσεις που κάνουν τα ουράνια σώματα, αναφερόμενοι στη μουσική των ουρανίων σφαιρών, την αρμονία. Αν σκεφτεί κανείς τις εξαιρετικά αντίξοες για τον άνθρωπο θερμοκρασίες που γνωρίζουμε ότι επικρατούν σε συγκεκριμένους πλανήτες και ουράνια συστήματα, η ιστορία του Αντιφάνη για παγωμένες λέξεις και ήχους να μην είναι και τόσο φανταστική. Άλλωστε οι ίδιοι οι Πυθαγόριοι δεν αρνούνταν ότι κάποιος μπορεί να ακούσει αυτές τις μελωδίες από τις ουράνιες σφαίρες. 

Έχει ενδιαφέρον ότι πρόσφατα επιστήμονες, σαν τους μαθητές του Πλάτωνα φαίνεται ότι ανακάλυψαν αυτές τις μαθηματικές αναλογίες-κλειδιά για να ακούσουν ότι κάποια μακρινά [παγωμένα ;] άστρα δονούνται σε μία συγκεκριμένη συχνότητα που προσεγγίζει αρκετά το "Χρυσό Αριθμό Φ". [Δες περισσότερα εδώ και εδώ]. Εκείνο που είναι πραγματικά μία εξέχουσα σύμπτωση είναι ότι πρόκειται για μία ομάδα παλλόμενων μεταβλητών αστέρων που ονομάζονται "Άστρα RR Λύρας". Οι αστέρες αυτοί φαίνεται να διαστέλλονται και να συστέλλονται προκαλώντας μία ρυθμική μεταβολή στις θερμοκρασίες και στη φωτεινότητά τους, με έναν τρόπο που μεταβάλλεται ο ρυθμός και οι νότες σε ένα μουσικό κομμάτι. Αναλογικά με όσα αναφέραμε είναι σαν να βρήκαμε έναν τρόπο να ξεπαγώσουμε κάποιες από τις βουβές ηχηρές δονήσεις του σύμπαντος, όπου δεν είναι πλέον άγνωστες και παγωμένες λέξεις.  

Με τον ίδιο τρόπο που ο Πανταγκρυέλ φαίνεται πως αδυνατεί να ακούσει τις άγνωστες λέξεις της Παγωμένης Θάλασσας έτσι και ο ακροατής-παρατηρητής χρειάζεται να είναι εξοπλισμένος με τα κατάλληλα εργαλεία ώστε να αντιληφθεί τις δονήσεις των μακρινών, αλλά ηχηρών άστρων. Οι άγνωστες λέξεις-άστρα-κόσμοι εξακολουθούν να παραμένουν παγωμένα, αναμένοντας εκείνον που θα συντονιστεί μαζί τους την κατάλληλη στιγμή για να τα πάρει πια μέσα του. Μόνο και μόνο τότε, εκείνοι οι φανταστικοί κόσμοι γίνονται βιωματικά πλέον κομμάτι των πεπερασμένων αισθήσεών μας. Υπάρχουν και δονούνται ακόμα και αν δεν ακούγονται, καθιστώντας ξεκάθαρο μέσα από την παραπάνω επιστημονική ανακάλυψη την ανάγκη για μία ολιστική θεώρηση του σύμπαντος, κάτι που η φιλοσοφία μαζί με τις διηγήσεις από τους κόσμους του Αγνώστου φαίνεται ότι "ξεπαγώνουν εδώ και αιώνες." 
Πολύ εύστοχα ο Χ.Φ. Λαβκραφτ "Στα Βουνά της Τρέλας" υπογραμμίζει το πόσο "ακατανίκητη είναι η ανθρώπινη περιέργεια", και θα συμπληρώσω ακατανίκητη, ώστε να συνεχώς να προσπαθεί να ξεπαγώσει εκείνα που "κεντρίζουν και άλλους να ριχτούν στην προαιώνια αναζήτηση του Αγνώστου". Με μία μικρή επισήμανση, ότι το ξεπάγωμα είναι συνήθως απαραίτητη προϋπόθεση, διαφορετικά τέτοια "παγωμένα ενθύμια" από άγνωστους και παράξενους κόσμους, αν δεν λιώσουν ποιος ξέρει τι προβλήματα δημιουργούν, αν σαν παγόβουνα πλέουν ανεμπόδιστα σε θερμά κλίματα.

Βιβλιογραφία
~Πεντζοπούλου-Βαλαλά Τ., Αντιφάνης ο Βεργαίος. [Δες, εδώ]
~Hansen, W., Ariadne's Thread: A Guide to International Tales Found in Classical Literature [2002].

~Kahn D., Noise, Water, Meat: A History of Sound in the Arts [2001]

~McCartney E.S., "Antiphanes' Cold-Weather Story and Its Elaboration," ClPh 48.3 (1953) 169-172

~Weinnreich, O. Antiphanes und Münchhausen. Das antike Lügenmärlein von den gefrorenen Worten und sein Fortleben im Abendland  [1942]

Από μέσα Αύγουστος, Απέξω Αιγόκερως: Αστρολογία και Πολιτική Προπαγάνδα.

«Ο Αιγόκερως κατευθύνει τη ματιά του στον εαυτό του,
γιατί τι μεγαλύτερο πράγμα θα μπορούσε
να θαυμάσει εκείνος,
ο οποίος έλαμψε με ευνοϊκούς οιωνούς
για τη γέννηση του Αυγούστου;» 

Marcus Manilius, Astronomica, 2.507-9

Στις αρχές του 17^ου αιώνα, ο περίφημος αστρονόμος Γ. Κέπλερ είχε αφιερώσει χρόνο αλλά και προσπάθεια, έτσι ώστε να παρουσιάσει έναν ακριβές αστρολογικό χάρτη του Ρωμαίου αυτοκράτορα Αυγούστου. Μετά από αρκετό χρόνο μελέτης και σύνθεσης όλων των πληροφοριών που είχε στη διάθεσή του, ο ίδιος παραδέχεται τη δυσκολία ενός τέτοιου εγχειρήματος. Σημειώνει ότι, ενώ δεν ήταν δύσκολο για κάποιον να υπολογίσει τις αστρολογικές όψεις για τη δεδομένη στιγμή της γέννησης του Αυγούστου, ωστόσο, δεν είχε στη διάθεσή του εκείνα τα στοιχεία που θα του επέτρεπαν να μελετήσει μία πολύ ενδιαφέρουσα όψη: το ρόλο που έπαιξε το ζώδιο του Αιγόκερω στο γενέθλιο χάρτη του Ρωμαίου αυτοκράτορα. Αξίζει να υπογραμμιστεί ότι υπήρχε αρκετά ζωηρό το ενδιαφέρον στους αστρολογικούς, αλλά και αυτοκρατορικούς κύκλους της εποχής του Κέπλερ για το πότε είχε γενέθλια ο Αύγουστος μια και σαν ιστορικό πρόσωπο υπήρξε το πρότυπο για πολλούς Ευρωπαίους ηγέτες. Ιστορικές πηγές αναφέρουν ότι ο Αύγουστος γεννήθηκε λίγο πριν τα ξημερώματα, 23 Σεπτεμβρίου 63 π.κ.Ε. Αν και υπάρχουν παραδείγματα ότι κάποιες φορές συνέδεσε το όνομά του με το γενέθλιο ζώδιό του, το Ζυγό, ωστόσο επέλεξε κατεξοχήν να τον θυμούνται  σαν Αιγόκερω.

Τόσο οι ιστορικές, λογοτεχνικές, αρχαιολογικές και νομισματικές πηγές που έχουμε στη διάθεσή μας σήμερα δεν αφήνουν αμφιβολία ότι ο Αύγουστος συνέδεσε όχι τυχαία το όνομά του με το ζώδιο αυτό, έστω και αν δεν ήταν το γενέθλιό του. Αυτό που θα παρουσιάσω στην συνέχεια αφορά τη χρήση της αστρολογίας από τον Αύγουστο σαν ένα μέσο (και όχι το μοναδικό) για τη διαμόρφωση της πολιτικής του. Σκοπός μου σε αυτό το σημείο δεν είναι τόσο η ανάλυση του γενέθλιου ωροσκοπίου του Αυγούστου (κάτι που έχει γίνει, αλλά όχι σε τόσο ικανοποιητικό βαθμό), όσο ότι το σύμβολο του Αιγόκερω, όπως και τα υπόλοιπα σύμβολα του ζωδιακού κύκλου έχουν μέσα τους μία πολύ-διαστατικότητα. Αυτή την ιδιαίτερη λειτουργία χρησιμοποίησε τόσο ο Αύγουστος όσο και οι διάδοχοί του, ώστε να γίνει η αστρολογία στα χέρια τους ένα καταπληκτικό εργαλείο διαλεκτικής. Σίγουρα η επιλογή του συγκεκριμένου ζωδίου έχει τη δική της βαρύτητα, αλλά εξίσου σημαντικό είναι η κατανόηση ότι «η γλώσσα του πεπρωμένου» ή «η γλώσσα των ουρανών» διαμόρφωνε τις πολιτικές σχέσεις του αυτοκράτορα και των υπηκόων του. Και για να υπάρχει σωστή και λειτουργική επικοινωνία μεταξύ των δύο μερών σημαίνει ότι γίνεται αμφίδρομα: τόσο ότι τη μιλούν και οι δύο σωστά όσο και ότι την κατανοούν χωρίς περιθώρια καμίας δυσερμηνείας. 

Το Ιστορικό Πλαίσιο


Στις αρχές του 1^ου αιώνα, η αστρολογία ήταν αρκετά δημοφιλής και διαδεδομένη τόσο στους απλούς πολίτες όσο και  στους αριστοκρατικούς κύκλους της Ρώμης. Ήταν επίσης ένα πεδίο έρευνας που συνδέθηκε στενά με την άσκηση εξουσίας του αυτοκράτορα σαν ένα μέσο της πολιτικής του προπαγάνδας. Η χρήση λοιπόν και η παρουσίαση ενός αυτοκρατορικού γενέθλιου χάρτη, και η προβολή του προσωπικού του ζωδίου αποτελούσε αρχικά μία πυξίδα, τόσο αστρολογική όσο και πολιτική: αυτό το πρόσωπο ήταν προδιαγεγραμμένο ότι θα είχε επιτυχία σε συγκεκριμένους τομείς και θα εξασφάλιζε για την αυτοκρατορία σταθερότητα, ευμάρεια και ένα ευνοϊκό αποτέλεσμα στο ενδεχόμενο πολεμικών συγκρούσεων ή εξεγέρσεων. Ο Ρωμαίος ιστορικός Σουητώνιος αναφέρει ένα πολύ ιδιαίτερο περιστατικό που δείχνει με χαρακτηριστικό τρόπο ότι ο Αύγουστος χρησιμοποίησε την αστρολογία σαν ένα εργαλείο που θα εδραίωνε την πολιτική του θέση και θα τον προστάτευε από μελλοντικούς πολιτικούς αντιπάλους. Εκείνος, λοιπόν και ο στρατηγός του Αγρίππας επισκέφθηκαν κάποτε έναν αστρολόγο, το Θεαγένη στην πόλη της Απολλωνίας. Το αστρολογικό προφίλ του Αγρίππα ήταν τόσο εξαιρετικό που οδήγησε τον Αύγουστο στην απόφαση να αποκρύψει από το Θεαγένη την ακριβή ώρα της γέννησής του, από φόβο μήπως ο ίδιος αποδειχθεί κατώτερος των «αστρολογικών περιστάσεων» σε σύγκριση με τον στρατηγό του. Όταν μετά από πιέσεις εμπιστεύτηκε το Θεαγένη, τότε εκείνος έπεσε από θαυμασμό και σεβασμό μπροστά στα πόδια του Αυγούστου. Μετά από αυτό το περιστατικό ο Αύγουστος κοινοποίησε το γενέθλιό του ωροσκόπιο στην αυτοκρατορία και έκοψε ασημένιο νόμισμα όπου στον οπισθότυπό του όμως απεικονιζόταν σαν το γενέθλιο ζώδιο του, ο Αιγόκερως. 

Σημασία δεν έχει τόσο η ιστορική εγκυρότητα της παρακάτω αφήγησης, όσο το να δούμε τη δυναμική που είχε η συμβολική γλώσσα της αστρολογίας στη σχέση του αυτοκράτορα και των υπηκόων του. Η κυκλοφορία του προσωπικού ωροσκοπίου του Αυγούστου και η υιοθέτηση του συμβόλου του Αιγόκερω όχι μόνο σε νομίσματα, αλλά και σε άλλα έργα τέχνης της εποχής δείχνει τον τρόπο που χρησιμοποιήθηκε η αστρολογία: τα άστρα είχαν προδιαγράψει ένα λαμπρό μέλλον για αυτόν και την αυτοκρατορία, επειδή ακριβώς οι συγκεκριμένες πλανητικές θέσεις την μέρα που γεννήθηκε του διασφάλισαν την πολιτική δύναμη και εξουσία του. Ήταν εκείνος που διάλεξαν οι ουρανοί. Η χρήση της αστρολογίας όμως ήταν δίκοπο μαχαίρι για την αυτοκρατορική εξουσία αφού μπορούσε ταυτόχρονα τόσο να την ενδυναμώσει και να την νομιμοποιήσει, όσο και να την υπονομεύσει. Από τη μία πλευρά η αστρολογία προσέφερε στον αυτοκράτορα την ευκαιρία να βρει το ρόλο του στην κοσμική τάξη των πραγμάτων, εφόσον οι πλανητικές ώρες τη στιγμή της γέννησής του αποτελούσαν τη θεϊκή έγκριση της εξουσίας του. Από την άλλη όμως πλευρά, αυτή η ίδια παραδοχή μπορούσε να κλονίσει την πολιτική του σταθερότητα, καθώς ο οποιοσδήποτε είχε βλέψεις προς την εξουσία θα μπορούσε να χρησιμοποιήσει την ίδια επικοινωνιακή οδό: με τη βοήθεια ενός αστρολόγου θα μπορούσε να ισχυριστεί ότι ο δρόμος του προς τον αυτοκρατορικό θρόνο είναι, αν όχι μόνο προδιαγεγραμμένος, αλλά και περισσότερα αστρολογικά υποσχόμενος. Συγκεκριμένες μελλοντικές ενέργειες του Αυγούστου αποδεικνύουν ότι είχε αντιληφθεί τη δυναμική της αστρολογίας, καθώς προσπάθησε με ειδικά διατάγματα να ελέγξει συγκεκριμένη μερίδα εκπροσώπων της που θεωρούσε επικίνδυνους για την πολιτική αποσταθεροποίηση της αυτοκρατορίας. 

Το ωροσκόπιο του Αυγούστου

"Ο Αιγόκερως κατευθύνει τη ματιά του στον εαυτό του—γιατί τι μεγαλύτερο πράγμα θα μπορούσε να θαυμάσει εκείνος, ο οποίος έλαμψε με ευνοϊκούς οιωνούς για τη γέννηση του Αυγούστου;" Εδώ έχουμε μία αρκετά κολακευτική αναφορά από το έργο του Μανιλίου Αστρονομικά όσον αφορά το γενέθλιο ζώδιο του αυτοκράτορα Αυγούστου, αναδεικνύοντας την περίοπτη θέση που απέκτησε σαν σύμβολο αυτοκρατορικής προπαγάνδας. Παρόλο αυτά, όπως ήδη αναφέραμε το γενέθλιο ζώδιό του ήταν ο Ζυγός, καθώς και ο ωροσκόπος του. Θα περίμενε λοιπόν κάποιος ότι το ζώδιο του Ζυγού θα κυριαρχούσε στην αυτοκρατορική αστρολογική εικονογραφία. Αν και υπάρχουν ενδείξεις στη λογοτεχνία της εποχής ότι κάποιες φορές ο Αύγουστος συνέδεσε το όνομά του με τον Ζυγό, ωστόσο επέλεξε κάτι πολύ διαφορετικό για τη δημόσια εικόνα του. Αυτό μας κάνει να αναρωτιόμαστε τόσο το λόγο όσο και κατά πόσο ο Αιγόκερως είχε κάποια σημαντική θέση στο  προσωπικό του ωροσκόπιο. Τα παραπάνω ερωτήματα απασχόλησαν αστρολόγους τόσο της Αναγέννησης όσο και σύγχρονους. Μάλιστα ο ίδιος ο Κέπλερ στα γραπτά του εμφανίζεται αρκετά προβληματισμένος με την συγκεκριμένη επιλογή μια και ο Αιγόκερως δεν φαίνεται να είχε κάποια ιδιαίτερη «χαρισματική» ή τυχερή σημασία σε ένα ωροσκόπιο. Μελέτες έχουν προσεγγίσει το θέμα από διαφορετικές σκοπιές. Μία από αυτές εξηγεί ότι λόγω των περιορισμών που παρουσίαζε το Ρωμαϊκό ημερολόγιο πριν την καθιέρωση του Ιουλιανού ημερολογίου το 46π.κ.Ε., και τη διαφορά που προέκυψε ανάμεσα στην αντιστοιχία πολιτικών και αστρονομικών ετών, υποτίθεται ότι η καταγεγραμμένη γέννηση του Αυγούστου το Σεπτέμβριο έγινε στα τέλη Δεκεμβρίου, όταν ο Ήλιος βρισκόταν στην πραγματικότητα στο ζώδιο του Αιγόκερω. Ωστόσο, κάτι τέτοιο δεν φαίνεται να ευσταθεί αφού ήδη από το 63π.κ.Ε. το ημερολόγιο της «εποχής της Δημοκρατίας» (ρεπουμπλικανική περίοδος) ήταν στην πραγματικότητα σε συγχρονισμό με το ηλιακό έτος και έτσι σχεδόν ακολουθούσε το Ιουλιανό.  

Παίρνοντας σαν παραδοχή ότι ο γενέθλιος μήνας του Αυγούστου είναι ο Σεπτέμβριος, δύο είναι οι βασικές προσεγγίσεις των μελετητών για το ποια ήταν η εξέχουσα θέση του Αιγόκερω στο αυτοκρατορικό ωροσκόπιο. Η πρώτη υποστηρίζει ότι ο Αιγόκερως δεν ήταν το γενέθλιο ζώδιο του Αυγούστου, αλλά το ζώδιο τη στιγμή της σύλληψής του. Αν, λοιπόν, είχε όντως γεννηθεί 23 Σεπτέμβρη 63π.κ.Ε., τότε ανάλογα κ η σύλληψή του θα έπρεπε να είχε γίνει 24 Δεκεμβρίου της προηγουμένης χρονιάς, τότε που ο Ήλιος ανέτειλε στο ζώδιο του Αιγόκερω. Η γνώση αυτής της στιγμής για έναν γενέθλιο χάρτη στην αρχαιότητα ήταν όντως πολύ σημαντική, παρόλο αυτά στη δική μας περίπτωση δεν μπορούμε να απαντήσουμε με ασφάλεια πότε ήταν η στιγμή αυτή για τον Αύγουστο. Η δεύτερη προσέγγιση θεωρεί ότι λόγος που έπαιξε τόσο μεγάλο ρόλο το ζώδιο αυτό στην αυτοκρατορική προπαγάνδα είναι γιατί ο Αύγουστος είχε τη Σελήνη του στον Αιγόκερω. Σύγχρονες με την τότε εποχή αστρολογικές αναφορές σημειώνουν το πόσο σημαντική ήταν η θέση της Σελήνης για έναν γενέθλιο χάρτη. Συμπληρωματικά έχει επίσης προταθεί ότι ο Κλήρος της Τύχης του Αύγουστου βρισκόταν στον Αιγόκερω, άρα και ήταν λογική η έμφαση που του δόθηκε.

Από το Αστρολογικό Σύμβολο στην Πολιτική Προπαγάνδα 

Virgil Finlay.

Τα παραπάνω ερμηνευτικά μοντέλα έχουν από μόνα τους ιδιαίτερη βαρύτητα, έστω και αν δεν επεξηγούν ικανοποιητικά τον τόσο σημαντικό ρόλο που έπαιξε στην αυτοκρατορική προπαγάνδα το συγκεκριμένο ζώδιο. Φαίνεται δηλαδή πως η θέση του Ήλιου, ο ωροσκόπος, η θέση της Σελήνης, ο Κλήρος της Τύχης και η στιγμή της σύλληψης πριν τη γέννηση ήταν στοιχεία στη μελέτη ενός αστρολογικού χάρτη. Αυτό που πρέπει να επισημανθεί είναι ότι ο καθορισμός του Αιγόκερω σαν το σύμβολο του Αυγούστου είναι το αποτέλεσμα όχι μίας εγγενούς υπεροχής του στο γενέθλιό του χάρτη, αλλά μία πολύ συνειδητή επιλογή πολύ πιθανόν σε συνεργασία με τους προσωπικούς του αστρολόγους, αλλά και με τους ποιητές και τους καλλιτέχνες της εποχής του, όπου φρόντισαν να εντυπώσουν με την τέχνη τους την αυτοκρατορική εικόνα και ιδεολογία. Ωστόσο, το ερώτημα παραμένει γιατί η επιλογή του Αιγόκερω για να φωτίσει αυτές τις πτυχές και όχι για παράδειγμα του Ζυγού, που ίσως θα ταίριαζε καλύτερα στις αρετές που έπρεπε να φέρει τότε ο αυτοκράτορας όπως η δικαιοσύνη (iustitia).  

Virgil Finlay.

Στην πραγματικότητα ο Αιγόκερως ανήκει (όπως και ο Ζυγός) στα τροπικά ζώδια και σημειοδοτεί το χειμερινό Ηλιοστάσιο. Το άνοιγμα της περιόδου αυτής συνδέεται παραδοσιακά με την Αναγέννηση του κόσμου, την έναρξη του νέου έτους, με τη φαινομενική στάση, αλλά και την άνοδο του Ηλίου όλο και ψηλότερα στον ορίζοντα, τις μέρες να μεγαλώνουν και το φως να κερδίζει και πάλι το χαμένο έδαφος. Λαμβάνοντας υπόψη τα παραπάνω, αστρολογικά ο συσχετισμός δύο παρορμητικών ζωδίων, Ζυγού και Αιγόκερω στο ωροσκόπιο του Αυγούστου, και η σχέση τους με την αλλαγή εποχών δίνει μία ακόμα ερμηνευτική διάσταση. Όλες αυτές οι αλλαγές «κουμπώνουν» αρκετά καλά με το τι ήταν η έλευση του Αυγούστου για τη Ρωμαϊκή αυτοκρατορία. Από το 133π.κΕ. η πολιτική αποσταθεροποίηση είχε οδηγήσει σταδιακά τη Ρώμη σε μία σειρά εμφύλιων συγκρούσεων που έφεραν σε κρίση στις παραδοσιακές δομές και αξίες του πολιτειακού της συστήματος. Λίγοι ιστορικοί θα διαφωνήσουν ότι η έλευση του Αυγούστου αποτελεί ένα κομβικό σημείο μετάβασης από τη σκοτεινή περίοδο των εμφυλίων σε μία χρυσή εποχή, από την σκληρή εποχή της ατέλειωτης νύχτας στις ζωογόνες ακτίνες του Ήλιου.

 

Vincenzo Maria Coronelli

Οι μεταρρυθμίσεις που έφερε ο Αύγουστος σε όλα τα επίπεδα έφεραν τη Ρώμη πιο κοντά στο φως με αποκορύφωση την αλλαγή του ίδιου της του πολιτεύματος της, από Δημοκρατία (Republic) σε Αυτοκρατορία, με ανώτατη και ύπατη εξουσία τον ίδιο τον Αύγουστο. Ανέτειλε πια ένα «αυτοκρατορικό χειμερινό ηλιοστάσιο» για τους Ρωμαίους. Ο Αύγουστος χρησιμοποίησε το μέρος για να χρωματίσει το όλον, ή διαφορετικά το σημαίνον για το σημαινόμενο. Η υιοθέτηση του Αιγόκερω σαν το προσωπικό του σύμβολο ενίσχυε όσο τίποτε περισσότερο τις πολιτικές του επιταγές: σταθερότητα, συντηρητισμός, σταθεροποίηση, εξουσία, και πειθαρχία, δηλαδή παραδοσιακές ποιότητες που αποδίδονται στον Αιγόκερω και τον κυβερνήτη πλανήτη του τον Κρόνο. Όλα μεν είχαν στην ουσία αλλάξει, αλλά παρέμεναν το ίδιο σταθερά και παραδοσιακά. Αστρολογικά ο συσχετισμός δύο παρορμητικών ζωδίων στο γενέθλιο ωροσκόπιο του Αυγούστου και η σύνδεσή τους με εκείνα τα κομβικά σημεία που δηλώνουν την αλλαγή (τροπή) των εποχών δίνει μία ακόμα ερμηνευτική διάσταση: αν ο Ζυγός ήταν παραδοσιακά το γενέθλιο ζώδιο του Αυγούστου σημαίνει επίσης ότι γεννήθηκε κοντά στην φθινοπωρινή ισημερία. Για τους Ρωμαίους αστρολόγους το να γεννηθεί κάποιος κοντά σε μία από τις τέσσερεις ηλιακές τροπές, Ηλιοστάσιο ή Ισημερία (που σημαίνει ότι και η σύλληψή του έγινε κοντά σε μία άλλη ηλιακή τροπή) ήταν ένα εξαιρετικό στοιχείο για τη ζωή και την προσωπικότητα κάποιου. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι οι μυθικοί και πρώτοι βασιλείς της Ρώμης, τα αδέλφια Ρέμος και Ρωμύλος των οποίων παραδοσιακά θεωρείτο ότι η σύλληψη έγινε στο θερινό Ηλιοστάσιο και η γέννησή τους κοντά στην εαρινή ισημερία. 

Η Αστρολογία, το Σύμβολο και ο Λόγος

Έχουμε αναφέρει και στο παρελθόν ότι η τέχνη της αστρολογίας, της ερμηνείας και κατανόησης των πλανητικών κινήσεων και ουράνιων ενεργειών συνιστά σε ένα σημαντικό βαθμό τη λογική, τον Λόγο με την έννοια δηλαδή ότι διαμορφώνει, οργανώνει, και θα τολμούσα να πω ότι σε ορισμένες περιπτώσεις ελέγχει τις ιδεολογικές επιταγές που χαρακτηρίζουν την κάθε εποχή. Υπό αυτό το πρίσμα, μήπως τελικά πρέπει να θέσουμε διαφορετικά την ερώτηση ποιος ήταν ο λόγος ή λόγοι που ο Αιγόκερως επιλέχθηκε να έχει σημαντική θέση στο γενέθλιο ωροσκόπιο του Αυγούστου; Η στάση που δείχνει ο ακαδημαϊκός χώρος στη μελέτη της αστρολογίας και της θέσης της στην ιστορία των Ιδεών σαν ένα φαινόμενο περιθωριακό, "μη επιστημονικό", ένα εργαλείο σε χέρια τσαρλατάνων που απευθύνεται σε ένα άξεστο και αμόρφωτο κοινό, έχει συντελέσει σε μεγάλο βαθμό στον αποκλεισμό εναλλακτικών ερμηνευτικών προσεγγίσεων πάνω σε διάφορα ιστορικά φαινόμενα, αλλά και στη διαστρέβλωση πολλές φορές της ίδιας της ιστορικής πραγματικότητας. Στην περίπτωση του Αυγούστου δεν έχουμε απλά να κάνουμε με την επιλογή ενός πιο "βολικού συμβόλου" πολιτικής προπαγάνδας, αλλά επίσης με το πόσο άμεση ήταν η προσωπική εμπειρία και συμμετοχή στα φαινόμενα που σημειώνονταν στη φύση και της ίδιας της ροής του χρόνου. Ίσως σε αυτό το σημείο να οφείλεται και η δυσκολία που έχουν τόσο οι αστρολόγοι, όσο και οι ιστορικοί όταν προσεγγίζουν τους γενέθλιους χάρτες προσώπων της αρχαιότητας: το γεγονός δηλαδή ότι τα σύμβολα και η ερμηνεία τους δεν ήταν «αστρολογικά άκαμπτα» στον τρόπο που χρωμάτιζαν έναν γενέθλιο χάρτη, αλλά ένας ζωντανός έναρθρος και διακριτός λόγος. Με απλά λόγια οι σωστές πολιτικές κινήσεις  του Αυγούστου δεν ήταν διαχωρισμένες από ένα ευνοϊκό αστρολογικό γενέθλιο σύμβολο, ήταν ένα και το αυτό, κάτι που γνώριζε τόσο εκείνος όσο και οι υπήκοοί του. Ο αρχαίος κόσμος δεν κατακερμάτιζε με "αριστοτελικό τρόπο" την πραγματικότητα, την αντιλαμβανόταν ως όλον. Με τον ίδιο τρόπο, η σχέση σωστού πολιτικού σχεδιασμού και αστρολογίας δεν είναι σχέση απόστασης, αλλά σχέση συγχώνευσης. Ο Αύγουστος επέλεξε να «γεννηθεί Αιγόκερως» όχι γιατί ο Ήλιος του ανέτειλε στο ζώδιο του Αιγόκερω, αλλά γιατί το σύμβολο ήταν εκεί όταν «γεννήθηκε ο Αύγουστος». 

[*Μέρος της ανάρτησης αυτής έχει φιλοξενηθεί σε άρθρο μου που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό "Αστρολογική Πυξίδα", τεύχος 4, Ιανουάριος 2014 με τον τίτλο "Το Μυστικό του Αυτοκράτορα", σελ. 82-83] 

Βιβλιογραφία

~T. Barton, “Augustus and Capricorn: Astrological Polyvalency and Imperial Rhetoric”, JRS 85 (1995) 33-51.
~G. P. Goold, Manilius: Astronomica (Loeb Classical Library No. 469).
~C. Sogno, “Astrology, Morality, the Emperor, and the Law in Firmicus Maternus' "Mathesis"”, Illinois Classical Studies 30 (2005) 167-176.
~Κ. Volk, Manilius and his Intellectual Background (Oxford, 2009).